Một buổi khám tiết niệu cho người tiểu khó, tiểu đêm thường gồm: hỏi bệnh và bảng câu hỏi triệu chứng, khám bụng và khám tuyến tiền liệt qua trực tràng, xét nghiệm nước tiểu, siêu âm xem bàng quang và tuyến tiền liệt, đo lượng nước tiểu còn đọng sau khi tiểu, và ở nhiều nơi có đo dòng tiểu. Bạn nên mang nhật ký đi tiểu, danh sách thuốc đang dùng, và đến với bàng quang hơi đầy nếu được dặn đo dòng tiểu hoặc siêu âm.
Ví dụ giả định: ông Bảy, 63 tuổi, nguyên thợ cơ khí, tiểu đêm ba lần và tiểu chậm đã hai năm. Con gái ông, chị Hạnh, cuối cùng thuyết phục được bố đi khám, nhưng cả hai bố con đều lo: khám những gì, có đau không, có phải nằm viện không. Bài này đi theo hai bố con từ tối hôm trước tới lúc cầm kết quả ra về.
Tối hôm trước: chuẩn bị những gì
Chuẩn bị kỹ một buổi tối giúp buổi khám nhanh, đúng việc và đỡ phải quay lại:
- Nhật ký đi tiểu hai, ba ngày gần nhất. Giờ đi, lượng nếu đo được, đồ uống, số lần dậy đêm. Nếu chưa ghi kịp, ít nhất ghi lại một ngày một đêm.
- Toàn bộ thuốc đang dùng. Mang theo vỏ hộp hoặc chụp ảnh, kể cả thuốc huyết áp, tiểu đường, thuốc bắc, thực phẩm chức năng. Nhiều thuốc ảnh hưởng tới chuyện đi tiểu.
- Giấy tờ khám cũ. Kết quả siêu âm, xét nghiệm, giấy ra viện nếu từng mổ hay nằm viện vì đường tiểu.
- Thẻ bảo hiểm y tế và giấy tờ tuỳ thân. Nếu khám theo bảo hiểm, hỏi trước thủ tục chuyển tuyến ở trạm y tế xã, phường hoặc nơi đăng ký ban đầu.
- Một tờ giấy ghi sẵn câu hỏi. Viết ra để không quên khi vào phòng khám.
- Quần áo dễ cởi, dễ mặc. Có thể phải nằm siêu âm, khám bụng.
Chị Hạnh ghi giúp bố nhật ký hai ngày và gom tất cả hộp thuốc vào một túi nilon. Bác sĩ sau đó nói chính túi thuốc ấy giúp ông tìm ra một chuyện: ông đang uống một thuốc huyết áp vào buổi tối, đúng loại làm tăng đi tiểu.
Ăn uống và nhịn tiểu trước khi khám
Khám tiết niệu vì tiểu khó, tiểu đêm thường không bắt buộc nhịn ăn, trừ khi bác sĩ cho làm thêm xét nghiệm máu cần nhịn đói. Nếu không chắc, hãy gọi hỏi nơi khám từ hôm trước, hoặc ăn nhẹ sáng sớm và mang theo đồ ăn để ăn sau khi lấy máu.
Chuyện nhịn tiểu quan trọng hơn. Đo dòng tiểu cần bạn tiểu khi bàng quang đủ đầy, vì bàng quang ít nước thì kết quả không phản ánh đúng. Siêu âm bàng quang và tuyến tiền liệt qua bụng cũng thường cần bàng quang hơi đầy. Nhiều nơi dặn uống nước và chờ tới khi buồn tiểu vừa phải mới làm. Đừng nhịn tới mức đau, đừng uống ồ ạt cả lít nước một lúc.
Cách an toàn nhất là khi tới quầy đăng ký thì hỏi ngay: "Hôm nay bố cháu có đo dòng tiểu, siêu âm bụng không ạ, có cần nhịn tiểu không?" Nhân viên sẽ dặn thứ tự làm. Nếu bạn là người tiểu khó nặng, nhịn lâu dễ bí, hãy nói rõ để được sắp xếp làm sớm.
Từng bước trong phòng khám và mục đích của nó
Không phải ai cũng làm đủ các bước, bác sĩ sẽ chọn tuỳ trường hợp. Bảng giúp bạn biết mỗi bước để làm gì.
| Bước | Diễn ra thế nào | Để biết điều gì |
|---|---|---|
| Hỏi bệnh, bảng câu hỏi triệu chứng | Trả lời các câu về tia tiểu, số lần, mót gấp, tiểu đêm, mức phiền | Mức độ triệu chứng và ảnh hưởng tới đời sống |
| Khám bụng, khám tuyến tiền liệt qua trực tràng | Nằm nghiêng hoặc đứng cúi, bác sĩ đeo găng khám bằng một ngón tay, vài chục giây | Kích thước, độ chắc, bề mặt của tuyến |
| Xét nghiệm nước tiểu | Tiểu vào lọ sạch, lấy phần giữa dòng | Có nhiễm trùng, có máu, có đường không |
| Đo dòng tiểu | Tiểu vào một thiết bị đo trong phòng riêng, như đi tiểu bình thường | Tia mạnh hay yếu, kéo dài bao lâu |
| Siêu âm bụng | Nằm ngửa, bôi gel lên bụng dưới | Kích thước tuyến, thành bàng quang, sỏi, lượng nước tiểu còn đọng sau khi tiểu |
| Xét nghiệm máu | Lấy máu tĩnh mạch ở tay | Chức năng thận, đường huyết, và các chỉ số khác khi bác sĩ thấy cần |
Ông Bảy lo nhất là khám trực tràng. Thực tế ông kể: "Ngại thì có, đau thì không, chưa đếm tới hai mươi đã xong." Nói với bác sĩ là mình hồi hộp, thở ra chậm, thả lỏng mông và bụng sẽ dễ hơn.
Những điều làm buổi khám kém hiệu quả
Đi tiểu ngay trước khi vào đo dòng tiểu hoặc siêu âm. Bàng quang rỗng thì phải chờ, uống nước, làm lại, mất cả buổi sáng.
Kể bệnh chung chung. "Dạo này tiểu không được tốt" không cho bác sĩ biết gì. Hãy nói cụ thể: bao lâu, đêm mấy lần, tia ra sao, có buốt, có máu không.
Giấu thuốc đang dùng hoặc thuốc tự mua. Rượu ngâm, thuốc bắc, thực phẩm chức năng cũng phải kể. Bác sĩ không trách, họ cần biết để tránh tương tác và hiểu đúng triệu chứng.
Để người nhà nói thay toàn bộ. Người nhà nên bổ sung những gì họ thấy, ví dụ chuyện ngáy, dậy đêm, nhưng cảm giác khi đi tiểu thì chỉ chính người bệnh mô tả đúng được.
Về nhà mà không hỏi lịch tái khám và dấu hiệu phải quay lại. Đây là hai thông tin quan trọng nhất, nhiều người quên hỏi vì vội.
Câu hỏi nên hỏi trước khi ra về
Chị Hạnh ghi sẵn những câu dưới đây và hỏi lần lượt. Bạn có thể chép lại:
- "Bác sĩ cho cháu hỏi, tiểu khó của bố cháu chủ yếu do đâu, có phải do tuyến tiền liệt không ạ?"
- "Bàng quang của bố cháu sau khi tiểu còn đọng nhiều không, như vậy có cần lo không?"
- "Thuốc huyết áp bố đang uống buổi tối có ảnh hưởng không, bố cháu có nên hỏi lại bác sĩ tim mạch về giờ uống không?"
- "Ở nhà cần làm gì, kiêng gì, uống nước thế nào?"
- "Những dấu hiệu nào thì phải đi cấp cứu ngay, không chờ tái khám?"
- "Bao lâu thì tái khám, lần sau có cần làm lại các xét nghiệm không?"
Nếu bác sĩ đề nghị điều trị hay một thủ thuật, bạn có quyền hỏi lý do, lợi ích, rủi ro và lựa chọn khác, và có quyền về suy nghĩ hoặc xin ý kiến một bác sĩ khác trước khi quyết định. Nơi khám đàng hoàng không ép bạn quyết định ngay trong ngày.
Nếu bạn là con đưa bố đi khám
Nhiều ông bố ngại khám tiết niệu vì xấu hổ, nhất là khi con gái đi cùng. Chị Hạnh làm một việc tinh tế: chị cùng bố chuẩn bị giấy tờ, hỏi thủ tục, nhưng khi vào phòng khám, chị hỏi bố: "Bố muốn con vào cùng hay con chờ ngoài, lúc nào bác sĩ dặn thì bố gọi con vào nghe nhé?" Để bố tự chọn giúp ông giữ được thể diện.
Đừng nói thay bố trước mặt bác sĩ những câu như "bố em lúc nào cũng tè dầm". Cứ để bố tự kể, rồi bổ sung bằng những gì bạn thấy: "Đêm nào con cũng nghe bố dậy ba lần, có đêm bố đứng rất lâu trong nhà vệ sinh." Thông tin thì vẫn đủ, nhưng không làm người kia ngượng.
Sau buổi khám, ghi lại lời dặn của bác sĩ vào một tờ giấy, dán ở chỗ bố hay nhìn thấy, kèm danh sách dấu hiệu phải đi cấp cứu. Đặt nhắc lịch tái khám trên điện thoại của chính bạn, vì người lớn tuổi hay quên.
Sau buổi khám: theo dõi ở nhà thế nào
Phần lớn người tiểu khó, tiểu đêm được hẹn tái khám và tự theo dõi ở nhà. Theo dõi đúng giúp lần tái khám có giá trị hơn:
- Tiếp tục ghi nhật ký đi tiểu vài ngày trước mỗi lần tái khám, theo đúng cách đã ghi lần đầu để so sánh.
- Ghi lại mọi thay đổi khi bắt đầu một thuốc mới, cả điều tốt lẫn điều khó chịu như chóng mặt khi đứng dậy, mệt, thay đổi khi xuất tinh. Báo bác sĩ thay vì tự ngưng.
- Giữ các thói quen đã được dặn: dồn nước về buổi sáng, giảm trà, cà phê, bia rượu buổi tối, không nhịn tiểu lâu, chữa táo bón.
- Cất tất cả kết quả khám vào một bìa hồ sơ, xếp theo ngày. Mỗi lần đi khám mang theo cả bìa.
- Khi đi khám bệnh khác, kể rằng mình đang tiểu khó, nhất là khi được kê thuốc cảm, thuốc chống dị ứng, thuốc an thần, để bác sĩ chọn thuốc phù hợp.
- Tái khám đúng hẹn kể cả khi thấy đỡ. Đỡ triệu chứng chưa chắc là bàng quang đã ổn, chỉ siêu âm, đo lại mới biết.
Người nhà có thể giúp bằng một việc nhỏ: mỗi tuần hỏi bố một câu, "Tuần này đêm bố dậy mấy lần?", và ghi vào sổ. Câu hỏi đều đặn còn cho bố thấy cả nhà đang quan tâm.
Khi nào gặp bác sĩ sớm hơn hẹn, khi nào đi cấp cứu
Giữa hai lần khám, nên quay lại sớm hơn hẹn nếu tiểu khó nặng dần, tiểu buốt, nước tiểu đục hoặc hôi, có lúc chỉ tiểu được rất ít mà vẫn buồn, hoặc tiểu ra máu. Nếu bác sĩ có cho thuốc, thấy chóng mặt khi đứng dậy hay bất kỳ điều gì lạ, hãy báo bác sĩ, đừng tự ngưng hay tự tăng.
Đi cấp cứu ngay nếu không tiểu được hoặc chỉ ra vài giọt, bụng dưới căng phồng và đau tăng dần; nếu tiểu ra máu có cục; nếu sốt cao, rét run; hoặc nếu lơ mơ, mệt lả bất thường ở người lớn tuổi đang có vấn đề tiểu tiện. Đừng chờ tới giờ khám ngày mai.
Ông Bảy sau buổi khám được bác sĩ hẹn tái khám, đổi giờ uống thuốc huyết áp theo ý kiến bác sĩ tim mạch, giảm trà buổi tối. Một tháng sau ông còn dậy đêm một lần. Đây là ví dụ giả định, không phải lời hứa kết quả, nhưng nó cho thấy giá trị của một buổi khám có chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Khám tiết niệu có phải nhịn ăn không?
Thường không bắt buộc, trừ khi bác sĩ chỉ định xét nghiệm máu cần nhịn đói. Bạn nên hỏi trước nơi khám hoặc ăn nhẹ sáng sớm và mang đồ ăn theo để dùng sau khi lấy máu.
Đo dòng tiểu là gì?
Đo dòng tiểu là cách đo tia nước tiểu mạnh hay yếu và kéo dài bao lâu, bằng cách bạn tiểu vào một thiết bị đo trong phòng riêng. Bạn cần đến với bàng quang đủ đầy để kết quả đúng.
Khám tuyến tiền liệt qua trực tràng có đau không?
Đa số người được khám thấy hơi khó chịu và ngại nhưng không đau nhiều, và chỉ kéo dài vài chục giây. Thở chậm, thả lỏng và nói với bác sĩ nếu bạn hồi hộp sẽ giúp dễ chịu hơn.
Khám tiết niệu có được bảo hiểm y tế chi trả không?
Khám chuyên khoa thường được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định khi đi đúng tuyến hoặc có giấy chuyển. Hãy hỏi trạm y tế xã, phường hoặc nơi đăng ký ban đầu và quầy bảo hiểm ở bệnh viện về thủ tục cụ thể.
Có nên để con gái đi cùng vào phòng khám không?
Tuỳ người bệnh muốn. Một cách tế nhị là người nhà chờ ngoài lúc khám, rồi vào nghe bác sĩ dặn sau. Điều quan trọng là có người ghi lại lời dặn và lịch tái khám.
Khám xong bao lâu thì có kết quả?
Nhiều xét nghiệm như nước tiểu, siêu âm, đo dòng tiểu thường có kết quả trong buổi khám. Một số xét nghiệm máu có thể phải chờ vài giờ hoặc hẹn hôm khác, nhân viên sẽ hướng dẫn cụ thể.