Nhịn tiểu nhiều giờ và uống ít nước để khỏi phải dừng xe là thói quen phổ biến của tài xế đường dài, nhưng về lâu dài nó làm bàng quang căng giãn, co bóp kém, dễ nhiễm trùng đường tiểu và dễ tạo sỏi; với người đã có tuyến tiền liệt to, nhịn lâu còn có thể gây bí tiểu. Cách sửa không phải là uống thật nhiều, mà là xếp chặng nghỉ cố định, uống đều từng ngụm và đi tiểu ở mọi lần dừng.
Ví dụ giả định: anh Lâm, 41 tuổi, chạy xe tải tuyến Bắc Nam mười lăm năm. Thói quen của anh: sáng uống một ly cà phê đen, cả ngày gần như không uống nước, nhịn tiểu tới trạm dừng quen mới xuống. Gần đây anh hay thấy tiểu buốt, nước tiểu vàng sẫm, có lần đau quặn bên hông lưng giữa đường. Bài này dành cho anh Lâm và những người không rời vị trí được: tài xế, thợ đứng máy, bảo vệ, đầu bếp, nhân viên bán hàng.
Nhịn tiểu lâu thì chuyện gì xảy ra
Bàng quang là một túi cơ có thể giãn ra để chứa nước tiểu. Nhịn một lúc thì không sao, cơ thể được thiết kế để làm việc đó. Vấn đề nằm ở chỗ nhịn lâu, nhịn ngày nào cũng vậy, kéo dài nhiều năm. Bàng quang căng quá mức nhiều lần sẽ giãn dần, co bóp kém đi, mỗi lần đi tiểu không đẩy hết nước tiểu ra. Phần còn đọng lại là chỗ vi khuẩn sinh sôi.
Thêm vào đó, người nhịn tiểu thường uống ít để khỏi phải dừng. Nước tiểu đặc, sẫm màu, các chất trong nước tiểu dễ kết tinh thành sỏi. Ngồi lâu trong cabin nóng, đổ mồ hôi nhiều càng làm cơ thể thiếu nước. Đó là lý do nhiều tài xế lâu năm kể chuyện có sỏi, đau quặn hông lưng, tiểu buốt từng đợt.
Với đàn ông từ tuổi trung niên có tuyến tiền liệt to dần, nhịn tiểu quá lâu, nhất là sau khi uống bia hoặc trong thời tiết lạnh, có thể làm bàng quang căng tới mức không tiểu ra được nữa. Bí tiểu giữa đường là chuyện vừa đau đớn vừa nguy hiểm, vì người lái không thể tiếp tục điều khiển xe an toàn.
Thói quen của anh Lâm và cách sửa
Đặt hai cột cạnh nhau để thấy rằng thay đổi không lớn, chủ yếu là sắp xếp lại.
| Thói quen cũ | Vì sao có hại | Cách sửa |
|---|---|---|
| Không uống nước cả buổi để khỏi dừng | Nước tiểu đặc, dễ sỏi, dễ nhiễm trùng, đau đầu, mệt, giảm tập trung | Uống từng ngụm nhỏ đều đặn, để chai nước trơn trong tầm tay |
| Nhịn tới trạm quen dù đã buồn từ lâu | Bàng quang căng giãn, co bóp kém dần | Xếp chặng nghỉ cố định, đi tiểu ở mọi lần dừng dù chưa buồn nhiều |
| Uống bù cả chai nước khi tới bến | Thận phải xử lý một lúc, đêm dậy đi tiểu, ngủ không đủ | Chia đều lượng nước trong ngày, buổi tối uống vừa phải |
| Uống nước tăng lực, cà phê liên tục để tỉnh | Kích thích bàng quang, buồn tiểu gấp đúng lúc không dừng được | Một ly cà phê buổi sáng, buồn ngủ thì dừng xe nghỉ thật |
| Ăn tạm mì gói, đồ mặn ở trạm | Muối nhiều làm khát, cơ thể giữ nước rồi tiểu dồn | Chọn cơm, canh rau, trái cây khi có thể |
Không cần đổi hết trong một tuần. Anh Lâm bắt đầu bằng hai việc: để chai nước cạnh cần số và đi tiểu ở mọi lần dừng đổ dầu, ăn cơm. Sau một tháng, nước tiểu của anh nhạt màu hơn hẳn.
Xếp một ngày lái cho bàng quang
Một cách sắp xếp tham khảo cho ngày chạy dài, tuỳ tuyến đường và quy định của hãng xe mà điều chỉnh:
- Trước khi xuất phát: ăn sáng có nước như cháo, phở; uống một ly nước; đi tiểu ngay trước khi lên xe.
- Trên đường: uống vài ngụm sau mỗi khoảng nửa tiếng, thay vì cả chai một lúc. Nhìn màu nước tiểu: vàng nhạt là tạm ổn, vàng sẫm là đang thiếu nước (đây là dấu hiệu tham khảo đơn giản).
- Chặng nghỉ: khoảng tham khảo phổ biến là cứ hai đến ba tiếng dừng một lần, vừa để đi tiểu vừa để chống buồn ngủ. Xuống xe đi lại vài phút, vươn vai, đi tiểu dù chưa buồn nhiều.
- Bữa trưa: ăn cơm có canh, rau; tránh bia rượu tuyệt đối khi còn lái. Uống rượu bia rồi lái xe là vi phạm pháp luật và cực kỳ nguy hiểm.
- Chiều: tiếp tục uống đều; nếu buồn tiểu gấp mà chưa tới chặng, tìm chỗ dừng an toàn sớm, đừng cố nhịn thêm một tiếng.
- Tối: uống vừa phải, đi tiểu trước khi ngủ. Ngủ đủ để hôm sau không phải dùng cà phê, nước tăng lực chống buồn ngủ.
Với người chạy xe khách, xe hợp đồng có giờ giấc cứng, hãy thống nhất với phụ xe và nhà xe từ đầu chuyến về điểm dừng. Một lần dừng năm phút không đáng gì so với một lần đau quặn giữa đèo.
Người không rời vị trí được: thợ, bảo vệ, bán hàng
Không chỉ tài xế, nhiều nghề khác cũng nhịn tiểu cả ca. Một vài cách xoay xở đã được nhiều người áp dụng:
- Thoả thuận với người cùng ca: "Mỗi hai tiếng anh em mình đổi nhau đứng thay năm phút nhé." Đặt thành quy ước chung thì không ai ngại.
- Đi tiểu ở mọi lúc tiện: trước ca, giờ ăn, lúc giao ca. Đừng chờ tới khi buồn mới đi.
- Uống nước từng ngụm, không bỏ hẳn: người đứng bếp, đứng máy ra mồ hôi nhiều càng cần nước.
- Nói với quản lý khi có vấn đề sức khoẻ: "Em đang được bác sĩ dặn không nhịn tiểu lâu, em xin được đi khi cần, em sẽ báo người thay." Đây là nhu cầu sức khoẻ chính đáng.
- Hạn chế cà phê, trà đặc trong ca: chúng làm buồn tiểu gấp, khó kiểm soát đúng lúc không rời đi được.
Nếu công việc thật sự không cho bạn đi vệ sinh hợp lý, hãy nói với bác sĩ trong lần khám. Bác sĩ có thể ghi nhận tình trạng sức khoẻ của bạn để bạn trao đổi với nơi làm việc.
Hiểu lầm hay gặp trong giới cầm lái
"Uống ít thì đỡ phải dừng, có sao đâu." Thiếu nước không chỉ hại thận và bàng quang mà còn làm đau đầu, mỏi mắt, phản xạ chậm. Người lái thiếu nước mệt nhanh hơn người uống đủ.
"Nhịn quen rồi, bàng quang khoẻ ra." Nhịn nhiều không làm bàng quang khoẻ hơn. Ngược lại, căng giãn lặp lại nhiều năm làm nó co bóp kém đi.
"Tiểu buốt là nóng trong, uống nước mát là hết." Tiểu buốt có thể do nhiễm trùng hoặc sỏi, cần khám. Uống nước giúp được phần nào nhưng không thay được điều trị đúng.
"Đau hông lưng là do ngồi lâu." Ngồi lâu đúng là gây mỏi lưng, nhưng đau quặn từng cơn ở một bên hông lưng, lan xuống bụng dưới, kèm buồn nôn thì có thể là sỏi, cần đi khám.
"Uống nước tăng lực cho tỉnh, đỡ phải dừng nghỉ." Nước tăng lực không thay được giấc ngủ, lại kích thích bàng quang. Buồn ngủ khi lái là dấu hiệu phải dừng xe nghỉ.
Túi đồ nhỏ nên có sẵn trên xe
Chuẩn bị trước giúp bạn không có cớ để nhịn hay uống ít. Một túi nhỏ đặt dưới ghế là đủ:
- Hai chai nước trơn loại có nắp vặn. Một chai trong tầm tay, một chai dự phòng. Bình giữ nhiệt giúp nước không nóng lên khi đậu xe ngoài nắng.
- Một ít trái cây ít ngọt, bánh mì, xôi. Đỡ phải ăn mì gói, đồ mặn ở trạm khiến khát và giữ nước.
- Khăn ướt, giấy, nước rửa tay. Nhiều người nhịn tiểu chỉ vì ngại nhà vệ sinh ở trạm bẩn; có đồ vệ sinh cá nhân thì đỡ ngại hơn.
- Một bộ quần áo lót dự phòng. Hữu ích khi trời nóng, mồ hôi nhiều, hoặc nếu có lúc nhỏ giọt.
- Một cuốn sổ trắng nhỏ. Ghi lại những ngày tiểu buốt, đau hông lưng, nước tiểu sẫm, để kể đúng với bác sĩ.
- Giấy tờ khám chữa bệnh, thẻ bảo hiểm y tế. Nếu phải vào cơ sở y tế giữa đường, có sẵn giấy tờ sẽ nhanh hơn.
Anh Lâm kể rằng chỉ riêng việc có chai nước để sẵn cạnh cần số đã khiến anh uống gấp đôi so với trước mà không phải cố nhớ.
Tài xế từ tuổi bốn mươi: để ý thêm tuyến tiền liệt
Bước qua tuổi bốn mươi, nhiều tài xế bắt đầu thấy thay đổi: phải đứng chờ lâu hơn mới tiểu được, tia yếu đi, dậy đêm nhiều hơn. Đây có thể là dấu hiệu tuyến tiền liệt to dần theo tuổi. Với người làm nghề lái xe, chuyện này đáng để ý hơn người khác, vì thói quen nhịn tiểu cộng với tuyến to làm tăng nguy cơ bí tiểu giữa đường.
Nếu thấy những thay đổi đó, đừng đợi tới khi nghỉ hưu mới khám. Tranh thủ một ngày nghỉ giữa các chuyến, đi khám tiết niệu, kể rõ nghề nghiệp và thói quen. Bác sĩ có thể khám, siêu âm xem bàng quang còn đọng bao nhiêu nước tiểu sau khi đi, và dặn bạn cách theo dõi phù hợp với lịch chạy xe.
Một lưu ý quan trọng: khi bị cảm, đừng tự mua thuốc cảm loại gây buồn ngủ hay làm khô mũi rồi lên xe. Một số thuốc này vừa làm buồn ngủ khi lái, vừa có thể làm tiểu khó hơn ở người có tuyến tiền liệt to. Hãy nói rõ với dược sĩ rằng bạn đang lái xe và đi tiểu không được thông.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào phải dừng xe đi cấp cứu
Nên đi khám tiết niệu sớm, trong những ngày nghỉ giữa các chuyến, nếu bạn thấy tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có mùi lạ; tiểu xong vẫn còn tức; tia tiểu yếu dần; hay đau âm ỉ hông lưng. Kể rõ với bác sĩ về nghề nghiệp, thói quen uống nước và nhịn tiểu. Câu mẫu: "Em lái xe đường dài, cả ngày uống ít nước, hay nhịn tiểu ba bốn tiếng. Mấy tuần nay em tiểu buốt và nước tiểu rất sẫm."
Dừng xe ở chỗ an toàn và đi cấp cứu ngay nếu: muốn tiểu mà không tiểu được, bụng dưới căng đau; đau quặn dữ dội hông lưng lan xuống bụng dưới, kèm nôn; tiểu ra máu có cục; sốt cao, rét run. Đừng cố chạy thêm cho tới bến. Gọi người hỗ trợ đưa xe vào chỗ an toàn, gọi cấp cứu hoặc nhờ người đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Buồn ngủ không cưỡng được khi lái, ngủ gật vài giây, cũng là dấu hiệu cần dừng xe ngay, và sau chuyến nên đi khám về giấc ngủ, nhất là nếu bạn ngáy to và tiểu đêm nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Nhịn tiểu lâu có gây sỏi thận không?
Nhịn tiểu kèm uống ít nước làm nước tiểu đặc, các chất dễ kết tinh thành sỏi. Người lái xe đường dài thường dính cả hai thói quen này. Uống nước đều trong ngày và không nhịn tiểu lâu giúp giảm nguy cơ.
Tài xế nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày?
Không có con số chung cho mọi người vì còn tuỳ thời tiết, cân nặng, mồ hôi và bệnh nền. Cách đơn giản là uống đều từng ngụm và nhìn màu nước tiểu, vàng nhạt là tạm ổn. Người có bệnh tim, thận nên hỏi bác sĩ.
Nhịn tiểu nhiều năm có hồi phục được không?
Nhiều người đỡ dần khi bỏ thói quen nhịn và uống đủ nước. Tuy nhiên nếu bàng quang đã co bóp kém, tiểu không hết, bạn cần được khám để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn theo dõi.
Đang lái xe mà buồn tiểu gấp thì làm sao?
Tìm chỗ dừng an toàn sớm nhất có thể, đừng vừa lái vừa cố nhịn vì mất tập trung rất nguy hiểm. Lần sau hãy xếp chặng nghỉ dày hơn và giảm cà phê, nước tăng lực.
Tiểu buốt khi chạy xe đường dài có tự hết không?
Đôi khi uống thêm nước thấy đỡ, nhưng tiểu buốt có thể do nhiễm trùng hoặc sỏi và dễ tái lại. Nếu buốt kéo dài quá một hai ngày, kèm sốt hoặc đau hông lưng, hãy đi khám.
Có nên mang theo chai để tiểu trong cabin không?
Một số tài xế làm vậy trong tình huống bất khả kháng, nhưng không nên dùng thay cho việc dừng nghỉ. Dừng xe còn giúp bạn vận động, chống buồn ngủ và giữ an toàn cho chính mình.