Viêm tuyến tiền liệt không chỉ là chuyện của người lớn tuổi: đàn ông hai mươi, ba mươi tuổi vẫn có thể bị, biểu hiện thường là tiểu buốt, tiểu rắt, tức hoặc đau vùng giữa bìu và hậu môn, đau bụng dưới, có khi đau khi xuất tinh. Đợt cấp kèm sốt cao, rét run cần đi khám ngay trong ngày; kiểu đau âm ỉ kéo dài nhiều tuần thì cần khám tiết niệu, nam khoa để tìm nguyên nhân, không tự mua kháng sinh uống.
Ví dụ giả định: Khoa, 29 tuổi, lập trình viên, ngồi máy tính mười tiếng mỗi ngày, uống ba ly cà phê, ít uống nước. Hai tháng nay anh thấy tức nặng vùng đáy chậu mỗi khi ngồi lâu, tiểu hơi buốt, tiểu xong vẫn muốn đi. Lên mạng đọc, anh hoảng vì toàn những bài quảng cáo phòng khám. Bài này giúp Khoa và những người như anh hiểu đúng, biết mức nào cần khám gấp và đi khám thì nói gì.
Hai kiểu hay gặp ở người trẻ
Bác sĩ chia viêm tuyến tiền liệt thành nhiều thể. Với người đọc, chỉ cần phân biệt hai kiểu dưới đây vì cách hành động khác hẳn nhau.
| Đợt cấp | Kiểu kéo dài, âm ỉ | |
|---|---|---|
| Khởi phát | Đột ngột trong vài giờ đến một hai ngày | Từ từ, kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, lúc nặng lúc nhẹ |
| Biểu hiện chính | Sốt cao, rét run, mệt lả, tiểu buốt dữ dội, có thể tiểu khó hoặc bí tiểu | Tức nặng vùng đáy chậu, bụng dưới, bẹn hoặc lưng dưới, tiểu buốt nhẹ, khó chịu khi ngồi lâu |
| Nguyên nhân hay gặp | Thường do vi khuẩn | Có thể do vi khuẩn, nhưng nhiều trường hợp không tìm thấy vi khuẩn, liên quan tới cơ vùng chậu căng, ngồi lâu, căng thẳng |
| Cần làm gì | Đi khám ngay trong ngày hoặc vào cấp cứu | Đặt lịch khám tiết niệu, nam khoa trong một vài tuần, ghi lại triệu chứng |
Khoa thuộc kiểu thứ hai. Điều đó không có nghĩa là nhẹ nhàng để mặc kệ, mà là anh có thời gian để đi khám đúng nơi, đúng cách, không bị ai hối thúc vào một "gói điều trị" đắt đỏ.
Vì sao người ngồi nhiều, uống ít dễ khó chịu vùng chậu
Ngồi lâu đè trực tiếp lên vùng đáy chậu. Tuyến tiền liệt và các cơ quanh nó nằm ngay dưới chỗ bạn ngồi. Ngồi liền nhiều tiếng trên ghế cứng hoặc yên xe máy khiến vùng này bị ép, máu lưu thông kém, cơ căng cứng.
Cơ vùng chậu co cứng khi căng thẳng. Giống như nhiều người căng thẳng thì gồng vai, có người lại gồng cơ vùng chậu mà không biết. Cơ gồng lâu ngày gây tức nặng, khó chịu khi đi tiểu, đau lan ra bẹn.
Uống ít nước, nhiều cà phê. Nước tiểu đặc và cà phê đều kích thích đường tiểu, làm cảm giác buốt rát, muốn đi liên tục rõ hơn.
Nhịn tiểu vì đang tập trung làm việc. Nhịn lâu làm bàng quang căng, cơ vùng chậu phải gồng giữ, về lâu dài dễ khó chịu hơn.
Táo bón. Người ngồi nhiều, ít vận động thường táo bón, mà rặn mạnh và ruột đầy cũng làm vùng chậu thêm căng tức.
Bốn tuần tự chăm sóc song song với đi khám
Những việc dưới đây không thay khám, nhưng là phần mà bác sĩ nào cũng sẽ dặn, nên làm luôn từ tuần này:
- Đứng dậy sau mỗi khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng ngồi. Đi rót nước, đi lại vài phút. Đây là khoảng tham khảo, quan trọng là đừng ngồi liền một mạch cả buổi.
- Đổi ghế hoặc thêm đệm mềm. Có người thấy dễ chịu hơn khi ngồi đệm có khoét lõm giữa để giảm đè vùng đáy chậu. Tạm giảm đạp xe đường dài nếu thấy đau tăng.
- Uống nước đều, giảm cà phê xuống còn một ly buổi sáng trong một tháng. Ghi lại xem triệu chứng có thay đổi không.
- Tập thở bụng chậm và thả lỏng vùng chậu năm phút mỗi tối. Hít vào bằng bụng, thở ra chậm, để ý thả lỏng vùng giữa hai chân như khi đi tiểu.
- Ăn nhiều rau, đi lại để tránh táo bón.
- Ghi sổ triệu chứng mỗi ngày. Mức đau từ không tới mười, đau ở đâu, sau khi làm gì thì tăng. Mang sổ khi đi khám.
Nếu trong quá trình này xuất hiện sốt, rét run, tiểu buốt dữ dội hoặc tiểu khó hẳn đi, dừng tự theo dõi và đi khám ngay.
Cái sai lớn nhất: tự mua kháng sinh, tin quảng cáo
Rất nhiều anh em trẻ ra hiệu thuốc kể "em bị buốt", mua một vỉ kháng sinh uống vài ngày, thấy đỡ thì ngưng, tái lại thì mua tiếp loại khác. Cách này có ba cái hại. Thứ nhất, nếu không phải do vi khuẩn thì kháng sinh không giúp gì mà còn gây tác dụng phụ. Thứ hai, nếu do vi khuẩn mà uống không đủ, không đúng loại, vi khuẩn dễ nhờn thuốc, lần sau khó chữa hơn. Thứ ba, uống trước khi khám làm xét nghiệm nước tiểu, dịch tuyến tiền liệt khó tìm ra nguyên nhân.
Cái sai thứ hai là tin những quảng cáo trên mạng hứa "chữa dứt điểm viêm tuyến tiền liệt sau một liệu trình", "công nghệ sóng nhiệt mới nhất", kèm lời doạ "để lâu sẽ vô sinh". Những nơi này hay hét giá theo gói, khám xong là có "bệnh", bệnh nào cũng cần làm thủ thuật ngay trong ngày. Một nơi khám đàng hoàng sẽ giải thích rõ, không ép quyết định tại chỗ, và cho bạn thời gian suy nghĩ, hỏi ý kiến bác sĩ khác.
Cũng cần nói thật: kiểu viêm kéo dài, âm ỉ thường cần thời gian và kiên nhẫn, phối hợp nhiều cách như chỉnh thói quen ngồi, tập thả lỏng cơ vùng chậu, xử lý căng thẳng, có khi cả vật lý trị liệu vùng chậu. Không có "một mũi là hết". Ai hứa như vậy là đang bán hàng.
Đi khám: nói gì, có ngại không
Khám viêm tuyến tiền liệt thường gồm hỏi bệnh, khám bụng, khám bộ phận sinh dục ngoài, có thể khám tuyến tiền liệt qua trực tràng, xét nghiệm nước tiểu và đôi khi siêu âm. Bác sĩ cũng hỏi về đời sống tình dục, vì một số bệnh lây qua đường tình dục gây triệu chứng giống hệt. Hỏi như vậy là việc chuyên môn bình thường, không phải nghi ngờ hay phán xét bạn.
Câu mẫu để vào thẳng vấn đề: "Em hai mươi chín tuổi, hai tháng nay tức nặng vùng đáy chậu khi ngồi lâu, tiểu hơi buốt, không sốt. Em ngồi máy tính khoảng mười tiếng mỗi ngày, uống ba ly cà phê. Em chưa uống thuốc gì." Nếu bạn đã lỡ uống kháng sinh, cứ nói rõ loại gì, mấy ngày.
Những câu nên hỏi: "Trường hợp của em có phải do vi khuẩn không, làm sao biết?", "Em có cần kiêng chuyện vợ chồng hay đạp xe trong thời gian này không?", "Bao lâu thì em nên thấy đỡ, nếu không đỡ thì quay lại khi nào?" Nếu bạn có người yêu hoặc vợ, hỏi thêm có cần người kia đi khám không. Đi khám một mình hay cùng vợ đều được, miễn là bạn nói đủ thông tin.
Chuyện vợ chồng, công việc trong thời gian có triệu chứng
Nhiều anh trẻ ngại nhất là hỏi chuyện này, nên tự đặt ra đủ kiểu kiêng khem. Thật ra với kiểu viêm kéo dài, phần lớn bác sĩ không bắt kiêng hẳn quan hệ vợ chồng, trừ khi đang trong đợt cấp có sốt, hoặc khi nghi ngờ có bệnh lây qua đường tình dục và đang chờ kết quả. Nếu thấy đau khi xuất tinh, hoặc thấy tinh dịch có máu, đó là thông tin bác sĩ cần biết, không phải chuyện để giấu.
Với người yêu hoặc vợ, nói thật sớm giúp tránh hiểu lầm. Câu mẫu: "Dạo này anh bị viêm vùng tuyến tiền liệt, đang đi khám. Có lúc anh mệt và đau, không phải anh lạnh nhạt với em đâu. Bác sĩ dặn gì anh sẽ kể em nghe." Một câu như vậy đỡ hơn nhiều so với im lặng rồi để người kia tự đoán.
Ở chỗ làm, bạn không cần kể bệnh với ai, chỉ cần sắp xếp được hai việc: đứng dậy đi lại thường xuyên và đi vệ sinh khi buồn. Nếu công việc bắt ngồi họp liền mấy tiếng, xin ngồi gần cửa và nói ngắn với trưởng nhóm: "Em đang điều trị một vấn đề sức khoẻ, thỉnh thoảng em xin đứng dậy vài phút." Hầu hết mọi người đều thông cảm.
Sáu tuần sau, Khoa ra sao
Khoa đi khám ở khoa tiết niệu của một bệnh viện. Xét nghiệm nước tiểu không thấy nhiễm trùng, bác sĩ giải thích anh thuộc kiểu đau vùng chậu kéo dài, liên quan nhiều tới ngồi lâu và cơ vùng chậu căng cứng. Anh được hướng dẫn tập thả lỏng, chỉnh lịch ngồi và hẹn tái khám, không có "gói" nào phải đóng tiền ngay.
Sáu tuần sau, anh vẫn còn những ngày tức nặng, nhất là tuần chạy dự án, nhưng số ngày đau giảm rõ trong sổ ghi chép. Anh đặt hẹn giờ nhắc đứng dậy, chuyển hai ly cà phê buổi chiều thành nước lọc, và bắt đầu đi bộ buổi tối. Điều anh rút ra: không có bước nào đơn lẻ làm hết đau, nhưng làm đều tất cả các bước thì đỡ dần. Đây là ví dụ giả định, mỗi người diễn tiến khác nhau, và bác sĩ của bạn mới là người theo dõi đúng cho bạn.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào phải đi cấp cứu
Mốc hành động rõ ràng, để không phải đoán:
- Đặt lịch khám tiết niệu, nam khoa trong vài tuần: tức nặng vùng đáy chậu, bẹn, bụng dưới kéo dài quá hai, ba tuần; tiểu buốt nhẹ tái đi tái lại; đau khi xuất tinh.
- Khám sớm trong vài ngày: có máu trong tinh dịch, tiểu ra máu, dịch bất thường chảy ra từ đầu dương vật, tinh hoàn sưng đau.
- Khám ngay trong ngày hoặc vào cấp cứu: sốt cao, rét run, mệt lả kèm tiểu buốt hoặc đau vùng chậu.
- Cấp cứu ngay: không tiểu được hoặc chỉ ra vài giọt, bụng dưới căng đau.
- Cấp cứu ngay: đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, nhất là ở người trẻ. Đây không phải viêm tuyến tiền liệt mà có thể là xoắn tinh hoàn, cần xử lý trong vài giờ.
Nếu căng thẳng, lo âu vì triệu chứng kéo dài làm bạn mất ngủ, chán nản, hãy nói với bác sĩ. Đau vùng chậu kéo dài và tâm lý ảnh hưởng qua lại nhau, chăm cả hai phía thì mới đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Viêm tuyến tiền liệt có lây cho vợ không?
Bản thân tình trạng viêm tuyến tiền liệt không phải lúc nào cũng lây. Tuy nhiên nếu nguyên nhân là một bệnh lây qua đường tình dục thì người kia cũng cần khám. Vì vậy hãy hỏi thẳng bác sĩ điều này sau khi có kết quả.
Viêm tuyến tiền liệt có gây vô sinh không?
Phần lớn người bị viêm tuyến tiền liệt vẫn có con bình thường. Những lời doạ "để lâu sẽ vô sinh" thường là quảng cáo. Nếu vợ chồng đang mong con mà chưa có, hãy nói với bác sĩ để được tư vấn thêm.
Ngồi nhiều có gây viêm tuyến tiền liệt không?
Ngồi lâu không phải nguyên nhân duy nhất nhưng làm vùng đáy chậu bị đè ép và cơ căng cứng, khiến triệu chứng nặng hơn ở nhiều người. Đứng dậy đi lại thường xuyên là thói quen nên giữ.
Có nên tự mua kháng sinh khi thấy tiểu buốt không?
Không nên. Kháng sinh không đúng loại, không đủ thời gian dễ làm vi khuẩn nhờn thuốc, che triệu chứng và làm xét nghiệm sau đó khó tìm ra nguyên nhân. Hãy đi khám để được chỉ định đúng.
Viêm tuyến tiền liệt kéo dài có chữa được không?
Nhiều người đỡ dần khi phối hợp chỉnh thói quen, tập thả lỏng cơ vùng chậu, xử lý căng thẳng và điều trị theo chỉ định. Quá trình thường cần kiên nhẫn vài tuần đến vài tháng, nên hãy tái khám đúng hẹn.
Đạp xe có làm viêm tuyến tiền liệt nặng hơn không?
Với một số người, đạp xe đường dài trên yên cứng làm vùng đáy chậu bị ép và đau tăng. Trong thời gian có triệu chứng, có thể tạm giảm quãng đường, đổi yên mềm hơn và hỏi bác sĩ khi nào đạp lại được.