Thấy nước tiểu đỏ hay màu nâu như nước trà đặc, dù chỉ một lần rồi hết, người đàn ông vẫn nên đi khám tiết niệu trong vài ngày tới, vì máu trong nước tiểu có thể đến từ nhiều chỗ, từ chuyện nhẹ như viêm đến chuyện cần tìm sớm, và chỉ khám mới phân biệt được. Nếu tiểu ra máu kèm cục máu, không tiểu được, sốt cao hoặc đau dữ dội ở hông lưng thì phải đi cấp cứu ngay.
Ví dụ giả định: anh Sơn, 48 tuổi, thợ xây, hút thuốc từ năm mười tám tuổi. Một buổi sáng anh thấy nước tiểu đỏ hồng, không đau gì cả. Chiều hôm đó nước tiểu trong trở lại, anh thở phào và quên luôn. Vợ anh thì không quên. Bài này viết cho những người như anh Sơn: vì sao "hết rồi" chưa phải là xong, và đi khám thì sẽ gặp những gì.
Vì sao "hết rồi" chưa có nghĩa là ổn
Máu trong nước tiểu có thể đến từ bất kỳ chỗ nào trên đường đi của nước tiểu: thận, ống dẫn từ thận xuống, bàng quang, tuyến tiền liệt hay ống tiểu. Nhiều nguyên nhân gây chảy máu từng đợt, nghĩa là hôm nay chảy, mai ngừng, vài tuần sau lại chảy. Việc nước tiểu trong lại sau vài giờ chỉ cho biết đợt chảy đó đã dừng, không cho biết nguyên nhân đã hết.
Điều các bác sĩ tiết niệu hay nhắc là: tiểu ra máu không kèm đau ở người lớn tuổi, nhất là người hút thuốc lâu năm hoặc từng làm việc với hoá chất, sơn, thuốc nhuộm, là dấu hiệu cần được kiểm tra kỹ để loại trừ bệnh ở bàng quang và đường tiết niệu. Không phải để doạ, vì phần lớn trường hợp là chuyện có thể xử lý, nhưng tìm sớm luôn dễ hơn tìm muộn.
Ngược lại, tiểu ra máu kèm đau quặn dữ dội ở hông lưng lan xuống bụng dưới gợi ý sỏi, còn tiểu ra máu kèm buốt rát, sốt gợi ý nhiễm trùng. Dù là gì, bạn cũng không tự kết luận được từ màu nước tiểu.
Nước tiểu đỏ: lúc nào có thể không phải máu, lúc nào phải đi khám
Không phải mọi nước tiểu đỏ đều là máu. Bảng dưới giúp bạn nghĩ cho đúng, nhưng khi còn nghi ngờ thì vẫn đi khám, vì xét nghiệm nước tiểu rất đơn giản.
| Tình huống | Có thể là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Vừa ăn nhiều thanh long ruột đỏ, củ dền | Sắc tố từ thức ăn nhuộm màu nước tiểu | Ngưng món đó một hai ngày; nước tiểu không trong lại thì đi khám |
| Mới dùng một loại thuốc mới | Một số thuốc làm đổi màu nước tiểu | Đọc tờ hướng dẫn, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ đã kê; không tự ngưng thuốc |
| Sau một buổi chạy bộ rất dài, lao động nặng | Có thể có máu do gắng sức, cũng có thể do tổn thương cơ | Nghỉ, uống đủ nước; nếu nước tiểu sẫm như nước trà kèm đau cơ dữ dội, đi khám ngay |
| Đỏ hồng không đau, không ăn gì lạ | Máu từ đâu đó trên đường tiết niệu | Đi khám tiết niệu trong vài ngày, kể cả khi đã hết |
| Có cục máu, tiểu khó hoặc không tiểu được | Chảy máu đáng kể, cục máu có thể làm tắc | Đi cấp cứu ngay |
Anh Sơn không ăn thanh long, không đổi thuốc, không chạy bộ. Anh thuộc dòng thứ tư, đúng nhóm cần khám.
Chuẩn bị trước buổi khám
Ngay khi thấy nước tiểu đỏ, nếu được, hãy chụp lại hoặc ghi chép: giờ nào, màu đỏ tươi, hồng hay nâu sẫm, có lợn cợn cục không, máu ở đầu dòng, cuối dòng hay đều cả dòng. Mô tả này giúp bác sĩ đoán vị trí chảy máu ban đầu, vì máu ở đầu dòng, cuối dòng hay lẫn đều gợi ý những đoạn khác nhau của đường tiết niệu.
Ghi lại các thứ đã ăn uống, thuốc đã dùng trong hai ngày trước đó, kể cả thuốc giảm đau mua ngoài hiệu, thuốc bắc, nước lá. Ghi thêm có vận động nặng, có bị ngã, va đập vùng hông lưng hay không. Mang theo kết quả khám sức khoẻ cũ nếu có, nhất là các lần xét nghiệm nước tiểu trước đây.
Hôm đi khám, đừng đi tiểu ngay trước khi vào phòng xét nghiệm nếu nhân viên chưa dặn, vì bạn có thể cần nộp mẫu nước tiểu và cần bàng quang hơi đầy để siêu âm. Uống nước bình thường, ăn nhẹ. Nếu đang trong đợt chảy máu, cứ nói với nhân viên tiếp đón ngay ở quầy đăng ký để được xếp hợp lý.
Buổi khám tiết niệu vì tiểu ra máu thường đi thế nào
Mỗi nơi có trình tự riêng, nhưng nhìn chung bạn sẽ gặp những bước dưới đây. Biết trước giúp bạn đỡ ngại và chuẩn bị đúng.
- Hỏi bệnh. Bác sĩ hỏi máu lẫn đều cả dòng hay chỉ đầu dòng, cuối dòng; có đau, sốt, buốt không; có hút thuốc, làm việc với hoá chất không; đang uống thuốc gì; trong nhà có ai bị bệnh đường tiết niệu không.
- Khám bụng, hông lưng và có thể khám tuyến tiền liệt. Thường nhanh, có thể hơi ngại nhưng không đau nhiều.
- Xét nghiệm nước tiểu. Lấy nước tiểu giữa dòng vào lọ sạch. Xét nghiệm cho biết có máu thật không, có dấu hiệu nhiễm trùng không.
- Siêu âm hệ tiết niệu. Xem thận, bàng quang, tuyến tiền liệt, tìm sỏi hay khối bất thường. Thường cần bàng quang hơi đầy, nhân viên sẽ dặn uống nước trước.
- Xét nghiệm máu cơ bản. Đánh giá chức năng thận và tình trạng chung khi bác sĩ thấy cần.
- Các thăm dò thêm nếu cần. Tuỳ kết quả, bác sĩ có thể đề nghị chụp chiếu hoặc soi bàng quang. Bác sĩ sẽ giải thích lý do, bạn cứ hỏi cho tới khi hiểu.
Đừng ngại hỏi: "Bác sĩ cho em hỏi, kết quả hôm nay đã đủ để loại trừ những bệnh cần lo chưa, hay em cần làm thêm gì, và bao lâu thì tái khám?"
Cái sai hay gặp khi thấy tiểu ra máu
Chờ xem có lặp lại không. Nhiều người đợi lần thứ hai mới đi, nhưng lần thứ hai có khi tới sau vài tháng. Một lần thấy máu là đủ lý do để khám.
Tự mua thuốc kháng sinh uống. Kháng sinh có thể làm dịu triệu chứng nếu là nhiễm trùng, nhưng cũng làm che đi nguyên nhân khác và làm xét nghiệm nước tiểu sau đó khó đọc. Uống trước khi khám là làm khó cho chính mình.
Đi khám nhưng không kể chuyện hút thuốc. Hút thuốc là thông tin quan trọng để bác sĩ quyết định cần kiểm tra kỹ tới đâu. Kể thật không ai trách bạn.
Nghĩ rằng không đau là không sao. Với tiểu ra máu, không đau không có nghĩa là nhẹ. Có những nguyên nhân cần tìm sớm lại diễn ra rất êm.
Uống nước lá, nước rễ cây cho "mát". Không có loại nước lá nào thay được việc tìm ra máu từ đâu. Một số loại còn ảnh hưởng tới thận nếu uống đậm, kéo dài.
Ai càng nên đi khám sớm
Tiểu ra máu ở ai cũng cần khám, nhưng những người dưới đây càng không nên trì hoãn, vì bác sĩ thường muốn kiểm tra kỹ hơn ở nhóm này:
- Người hút thuốc hoặc đã từng hút nhiều năm. Khói thuốc ảnh hưởng không chỉ tới phổi mà tới cả bàng quang, vì nhiều chất độc được thải qua nước tiểu.
- Người từng làm việc lâu năm với sơn, thuốc nhuộm, cao su, hoá chất công nghiệp, dầu nhớt. Thợ sơn, thợ nhuộm, công nhân nhà máy nên kể rõ nghề cũ với bác sĩ.
- Đàn ông từ tuổi trung niên trở lên. Tuổi càng cao, danh sách nguyên nhân cần loại trừ càng dài.
- Người từng có sỏi, từng nhiễm trùng tiểu nhiều lần hoặc từng mổ, can thiệp đường tiết niệu.
- Người có bố, anh em ruột từng mắc bệnh ở thận, bàng quang hoặc tuyến tiền liệt.
- Người đang dùng thuốc làm loãng máu theo đơn. Họ dễ chảy máu hơn, nhưng không được coi đó là lời giải thích sẵn có mà bỏ qua khám.
Anh Sơn rơi vào ba trong sáu dòng trên. Bác sĩ nghe xong tiền sử đã dặn anh làm đủ các bước thăm dò, và hẹn tái khám chứ không cho về với một xét nghiệm nước tiểu. Đó là cách làm cẩn thận, không phải dấu hiệu anh bị bệnh nặng.
Nói chuyện trong nhà: khi chồng không chịu đi
Anh Sơn không đi khám vì ba lý do mà rất nhiều đàn ông có: ngại mất một ngày công, sợ nghe tin xấu, và nghĩ rằng hết rồi thì thôi. Vợ anh đã làm đúng khi không cãi, không doạ, mà nói ngắn: "Anh đi một buổi cho em yên tâm. Em xin nghỉ đi cùng, mình đi sớm về sớm, chiều anh vẫn ra công trình được."
Với người sợ tin xấu, câu giúp được nhiều hơn là nói thật về lợi ích của việc biết sớm: "Đa phần là chuyện nhẹ, nhưng có chuyện gì thì biết sớm chữa dễ hơn nhiều. Không đi thì đêm nào em cũng nghĩ." Đừng dùng những câu kiểu "ông hàng xóm cũng thế rồi mất đấy", vì nó chỉ làm người kia trốn tránh mạnh hơn.
Nếu chồng hay bố của bạn vẫn không chịu, cứ để họ tự chọn ngày và chọn nơi khám, chỉ cần thống nhất là trong tuần này. Cảm giác được quyết định giúp đàn ông bớt bị dồn ép. Ghi giúp họ ngày giờ thấy máu, màu sắc, có đau không, để buổi khám đỡ quên.
Khi nào đi khám, khi nào đi cấp cứu
Tóm gọn để dán lên tủ lạnh, cho cả nhà cùng biết:
- Đi khám tiết niệu trong vài ngày: thấy nước tiểu đỏ, hồng hoặc nâu sẫm dù chỉ một lần, kể cả khi đã trong lại và không đau.
- Đi khám sớm trong ngày: tiểu ra máu kèm buốt rát, tiểu nhiều lần, nước tiểu đục hôi.
- Đi cấp cứu ngay: tiểu ra máu có cục, không tiểu được hoặc chỉ ra vài giọt, bụng dưới căng đau.
- Đi cấp cứu ngay: đau quặn dữ dội ở hông lưng lan xuống bụng dưới, kèm buồn nôn, nôn hoặc sốt cao, rét run.
- Đi cấp cứu ngay: tiểu ra máu sau một cú ngã, tai nạn, bị đánh vào vùng hông lưng hay bụng dưới.
- Đi cấp cứu ngay: chóng mặt, choáng, da xanh tái kèm tiểu ra máu nhiều.
Nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc làm loãng máu theo đơn, hãy báo bác sĩ ngay khi thấy tiểu ra máu, đừng tự ngưng thuốc. Thuốc có thể làm chảy máu dễ hơn, nhưng vẫn cần tìm nguyên nhân như mọi người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu ra máu một lần rồi hết có cần đi khám không?
Có. Nhiều nguyên nhân gây chảy máu từng đợt nên việc nước tiểu trong lại không có nghĩa là đã hết. Đi khám tiết niệu trong vài ngày, làm xét nghiệm nước tiểu và siêu âm là bước tối thiểu nên làm.
Tiểu ra máu không đau có đáng lo không?
Tiểu ra máu không đau vẫn cần khám, đặc biệt ở người lớn tuổi, người hút thuốc hoặc từng tiếp xúc hoá chất. Không đau không có nghĩa là nhẹ, và nhiều trường hợp chỉ tìm ra nguyên nhân khi được kiểm tra kỹ.
Ăn thanh long đỏ có làm nước tiểu đỏ không?
Có thể. Sắc tố trong thanh long ruột đỏ hoặc củ dền có thể làm nước tiểu hồng đỏ trong một thời gian ngắn. Nếu ngưng ăn một hai ngày mà nước tiểu vẫn đỏ, hoặc bạn không chắc, hãy đi xét nghiệm nước tiểu.
Tiểu ra máu nên khám khoa nào?
Nên khám ở khoa tiết niệu của bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa tiết niệu có giấy phép. Nếu kèm sốt cao, đau dữ dội, có cục máu hoặc không tiểu được thì vào khoa cấp cứu ngay.
Có nên uống kháng sinh trước khi đi khám không?
Không nên tự uống. Kháng sinh có thể che bớt triệu chứng và làm kết quả xét nghiệm nước tiểu khó đọc, khiến bác sĩ khó tìm đúng nguyên nhân. Hãy đi khám trước, dùng thuốc theo chỉ định sau.
Tiểu ra máu sau khi chạy bộ đường dài có sao không?
Đôi khi gắng sức rất nặng có thể làm có máu trong nước tiểu và tự hết sau nghỉ ngơi. Tuy vậy nếu nước tiểu sẫm như nước trà kèm đau cơ dữ dội, yếu người, hoặc tình trạng lặp lại, bạn cần đi khám ngay.