Rượu tự nấu, rượu mua theo can không rõ nguồn gốc có thể lẫn methanol, một loại cồn độc gây ngộ độc nặng, mù mắt, thậm chí tử vong, và người uống không thể nhận ra bằng mùi vị; còn rượu ngâm thảo dược, động vật quảng cáo "bổ thận tráng dương" vẫn là rượu, có khi thêm độc chất từ thứ đem ngâm. Thấy nhìn mờ, đau đầu dữ dội, nôn, đau bụng, khó thở sau khi uống, dù đã nhiều giờ, phải đi cấp cứu ngay.
Ví dụ giả định: ông Sáu, 58 tuổi, sắp nghỉ hưu sau ba mươi năm làm thợ cơ khí ở thành phố, dự định về quê sống. Ở quê, nhà nào cũng có bình rượu ngâm, đám nào cũng có rượu can mua của người quen. Ông không định bỏ hẳn chén rượu với anh em làng xóm, nhưng muốn biết thứ nào nên tránh, dấu hiệu nào là nguy hiểm, và cách từ chối mà không mất tình làng nghĩa xóm.
Vì sao rượu không rõ nguồn có thể chết người
Rượu uống được chứa ethanol. Nhưng khi nấu không đúng cách hoặc khi bị pha thêm cồn công nghiệp cho rẻ, rượu có thể chứa methanol, một loại cồn dùng trong công nghiệp. Methanol vào cơ thể được chuyển hoá thành những chất rất độc, tấn công dây thần kinh thị giác, não, và làm rối loạn toàn bộ cơ thể. Người uống không phân biệt được bằng mùi, vị hay màu.
Điều nguy hiểm là triệu chứng ngộ độc methanol thường đến muộn, có khi sau nhiều giờ, thậm chí tới hôm sau. Lúc đầu người uống chỉ thấy như say bình thường, đi ngủ, rồi sáng ra nhìn mờ, đau đầu dữ dội, nôn, đau bụng, thở nhanh, lơ mơ. Tới lúc đó, nhiều người đã bỏ lỡ thời gian vàng để cấp cứu.
Ông Sáu nhớ lại, từng có những vụ cả mâm cỗ phải đi viện vì chung một can rượu mua ngoài chợ. Từ đó ông đặt cho mình một nguyên tắc: không uống rượu không biết rõ ai nấu, nấu thế nào, và không bao giờ uống rượu pha từ cồn mua ở cửa hàng hoá chất. Rượu đóng chai có nguồn gốc rõ ràng, nguyên tem, mua ở nơi đàng hoàng thì an toàn hơn về mặt ngộ độc, dù vẫn là rượu.
Dấu hiệu ngộ độc rượu: lúc nào đi cấp cứu
Bảng dưới phân biệt say thông thường với dấu hiệu nghi ngộ độc. Khi không chắc, cứ coi là ngộ độc và đi cấp cứu; đi thừa một lần còn hơn chậm một lần.
| Biểu hiện | Say thông thường | Nghi ngộ độc, cần cấp cứu ngay |
|---|---|---|
| Mắt | Hơi mờ, mỏi khi đang say | Nhìn mờ, nhìn như có sương mù, chói mắt, mất thị lực, kể cả khi đã tỉnh |
| Đầu | Nặng đầu hôm sau | Đau đầu dữ dội, chóng mặt nhiều, ngày càng tăng |
| Tiêu hoá | Buồn nôn, nôn ít | Nôn liên tục, đau bụng dữ dội |
| Thở | Bình thường | Thở nhanh, thở sâu, khó thở |
| Ý thức | Lè nhè, buồn ngủ, gọi vẫn tỉnh | Lơ mơ, lú lẫn, co giật, gọi không tỉnh |
| Thời điểm | Nặng nhất lúc uống, đỡ dần | Có thể xuất hiện sau nhiều giờ, khi người uống đã tưởng tỉnh |
Khi đi cấp cứu, mang theo chai hoặc can rượu đã uống nếu còn, và báo cho những người cùng uống để họ cũng đi kiểm tra, kể cả khi họ chưa thấy gì. Đừng tự xử lý bằng cách gây nôn, uống nước chanh, nước dừa hay bất cứ mẹo dân gian nào; ngộ độc methanol cần được điều trị ở bệnh viện.
Rượu ngâm "bổ thận tráng dương": điều nên biết
Rượu ngâm gì thì cũng vẫn là rượu. Thứ chính bạn uống vào vẫn là cồn. Ngâm thêm rễ cây, côn trùng hay động vật không làm lượng cồn giảm đi, và không biến rượu thành thuốc.
Một số thứ đem ngâm có độc. Có những loại cây, củ, nấm, động vật chứa độc chất mà rượu không trung hoà được, có khi còn chiết ra nhiều hơn. Đã có người ngộ độc nặng vì rượu ngâm cây thuốc, ngâm cóc, ngâm động vật không rõ loài.
Không có căn cứ rượu ngâm giúp chuyện vợ chồng. Lời quảng cáo "bổ thận tráng dương" không có cơ sở. Ngược lại, rượu dùng thường xuyên có thể làm giảm ham muốn và khả năng cương dương. Nếu có băn khoăn về sức khoẻ sinh lý, nên đi khám nam khoa thay vì tìm tới rượu ngâm.
Rượu ngâm động vật hoang dã còn vướng chuyện pháp luật. Nhiều loài động vật hoang dã được pháp luật bảo vệ, và động vật không rõ nguồn gốc có thể mang mầm bệnh. Không nên mua, không nên nhận.
Người đang uống thuốc điều trị bệnh càng phải tránh. Rượu và các thứ ngâm trong rượu có thể ảnh hưởng tới thuốc huyết áp, tiểu đường, thuốc giảm đau. Người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi uống bất cứ loại rượu nào.
Câu từ chối khi về quê
Ông Sáu biết ở quê, từ chối chén rượu có khi bị coi là khách sáo. Ông chuẩn bị sẵn vài câu, nói vui mà rõ.
- Khi được mời rượu ngâm: "Bác dặn em kiêng rượu ngâm rồi, em xin chén trà, em uống cạn chúc cả nhà mạnh khoẻ."
- Khi rượu can không rõ ai nấu: "Dạo này em chỉ uống rượu chai có tem thôi, mắt em kém rồi, không dám liều."
- Khi bị mời dồn ở đám cỗ: "Em uống một chén mở đầu thôi, chiều em còn chở bà nhà đi thăm ông bà ngoại."
- Khi chủ nhà mang bình rượu ngâm ra khoe: "Bình đẹp quá, nhưng em xin ngắm thôi, em đang theo lời bác sĩ."
- Khi được biếu rượu: "Em cảm ơn anh, nhưng nhà em không ai uống nữa, anh để dành đãi khách, em xin anh gói chè."
Ông Sáu còn làm một việc: khi đến lượt nhà ông làm cỗ, ông mua rượu chai rõ nguồn gốc, đặt sẵn nước chè, nước ngọt trên mỗi mâm. Người làm chủ mâm cỗ là người có thể thay đổi thói quen của cả xóm một cách nhẹ nhàng nhất.
Nếu vẫn ngồi một chén với anh em: nguyên tắc tối thiểu
Ông Sáu không muốn tự tách khỏi làng xóm. Ông giữ cho mình mấy nguyên tắc để chén rượu không biến thành rủi ro.
- Chỉ uống rượu có nguồn gốc rõ ràng. Rượu chai còn nguyên tem, hoặc rượu của người nấu mà mình biết rõ, nấu từ gạo, ngô, nấu nhiều năm không có chuyện gì.
- Không uống rượu ngâm, dù chủ nhà quý đến mấy. Đây là loại rủi ro mà ông không đánh đổi, vì không ai biết chắc thứ ngâm trong bình có gì.
- Ăn trước, ăn trong lúc uống, uống chậm. Không uống lúc bụng đói, không cạn chén liên tục theo nhịp mời.
- Đặt giới hạn trước khi ngồi. Ông chỉ uống vài chén nhỏ, rồi chuyển sang trà. Người ngồi cùng quen dần với nhịp của ông.
- Không chạy xe máy sau khi uống. Đường làng tối, mương, cầu khỉ, trâu bò là những thứ người say dễ gặp nạn. Ông đi bộ hoặc nhờ con cháu đón.
- Không uống khi đang dùng thuốc mà chưa hỏi bác sĩ. Ông mang danh sách thuốc đang dùng đi khám và hỏi rõ.
- Nếu thấy người ngồi cùng có biểu hiện lạ, dừng ngay cả mâm. Một người nhìn mờ, nôn nhiều là lý do để tất cả cùng ngưng và đi kiểm tra.
Những nguyên tắc này không làm chén rượu trở thành có lợi cho sức khoẻ, chúng chỉ giảm bớt những rủi ro lớn nhất. Không uống vẫn là lựa chọn tốt nhất, và ông Sáu biết điều đó.
Tuổi nghỉ hưu và chén rượu: lý do để bớt
Về hưu, nhiều người đàn ông bỗng có nhiều thời gian rảnh, nhiều cuộc gặp anh em, và chén rượu trở thành thứ lấp khoảng trống mỗi chiều. Ông Sáu thấy rõ điều đó ở mấy người bạn về hưu trước: tuần đầu thì vui, tháng thứ ba đã uống mỗi ngày, năm thứ hai thì đi viện vì gan, vì huyết áp.
Ở tuổi này, cơ thể xử lý rượu chậm hơn so với lúc trẻ, nhiều người đã dùng thuốc huyết áp, tiểu đường, đau khớp, và nguy cơ ngã, chấn thương khi say cũng cao hơn. Một chén rượu ở tuổi sáu mươi không giống một chén ở tuổi ba mươi.
Thay vì lấp thời gian bằng rượu, ông Sáu lên kế hoạch: sáng đi bộ ra đồng, chiều chăm vườn, tuần hai buổi giúp con cháu đưa đón, tham gia hội cựu công nhân trong xã. Ông vẫn ngồi với anh em, nhưng là ấm trà chiều chứ không phải bình rượu. Người về hưu có việc để làm, có người để gặp, thường không cần tới chén rượu để thấy ngày trôi qua.
Nếu bạn là con cái lo cho bố sắp nghỉ hưu, nên ngồi với bố lên kế hoạch những tháng đầu, rủ bố đi khám sức khoẻ trước khi về quê, và đừng mua rượu làm quà biếu bố.
Khi nào gặp bác sĩ
Người hay uống rượu ngâm, rượu tự nấu nên đi khám sức khoẻ và kể thật cho bác sĩ: uống loại gì, ngâm thứ gì, bao lâu, mỗi lần bao nhiêu. Đi khám sớm khi thấy mắt mờ dần, tê bì chân tay, run tay, chán ăn, sụt cân, vàng da, vàng mắt, bụng to dần. Nếu đang dùng thuốc huyết áp, tiểu đường hay thuốc giảm đau dài ngày, hỏi bác sĩ xem có được uống rượu hay không. Có thể bắt đầu ở trạm y tế xã, phường để được hướng dẫn khám tiếp.
Gọi cấp cứu hoặc đưa ngay tới bệnh viện gần nhất khi có bất kỳ dấu hiệu nghi ngộ độc trong bảng ở trên: nhìn mờ, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, đau bụng, thở nhanh, lơ mơ, co giật, nhất là khi nhiều người uống chung một nguồn rượu cùng có biểu hiện. Thông báo cho chính quyền địa phương về nguồn rượu nghi ngờ để người khác không uống phải.
Trong lúc chờ xe cấp cứu, để người bệnh nằm nghiêng nếu đang lơ mơ, không cho uống thêm gì, và ghi lại giờ bắt đầu uống, uống khoảng bao nhiêu, ai cùng uống. Những thông tin này giúp bác sĩ xử lý nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Rượu tự nấu ở quê có an toàn không?
Rượu nấu đúng cách từ gạo, ngô bởi người quen làm cẩn thận thì ít rủi ro ngộ độc hơn, nhưng người uống không thể tự kiểm tra bằng mùi vị. Rượu không rõ ai nấu, rượu pha cồn có thể chứa methanol rất độc. Không biết rõ nguồn thì đừng uống.
Ngộ độc methanol có dấu hiệu gì?
Thường gặp nhìn mờ, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, đau bụng, thở nhanh, lơ mơ, co giật. Dấu hiệu có thể xuất hiện sau nhiều giờ, khi người uống tưởng đã tỉnh. Khi nghi ngờ, phải đi cấp cứu ngay và mang theo rượu đã uống.
Rượu ngâm có bổ thận tráng dương thật không?
Không có căn cứ cho lời quảng cáo này. Rượu ngâm vẫn là rượu, dùng thường xuyên còn có thể làm giảm ham muốn và khả năng cương dương. Có băn khoăn về sức khoẻ sinh lý thì nên đi khám nam khoa.
Có mẹo nào thử rượu có methanol tại nhà không?
Không có cách thử tại nhà đáng tin cậy. Đốt rượu, ngửi mùi, nhìn màu, lắc xem bọt đều không phân biệt được. Cách an toàn là chỉ uống rượu có nguồn gốc rõ ràng, còn nguyên tem, mua ở nơi đàng hoàng.
Người lớn tuổi đang uống thuốc huyết áp có uống rượu ngâm được không?
Rượu và các thứ ngâm trong rượu có thể ảnh hưởng tới tác dụng của thuốc và làm tăng nguy cơ chóng mặt, ngã. Người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi uống bất kỳ loại rượu nào.
Được biếu rượu không rõ nguồn gốc thì nên làm gì?
Cảm ơn và từ chối khéo, hoặc nhận rồi không uống và không mang đãi khách. Rượu không rõ ai nấu, nấu thế nào thì không đáng để mạo hiểm sức khoẻ của mình và của người khác.