CuongTrang.comCường Tráng
Rượu bia, thuốc lá và thói quen

Rượu bia và lá gan: điều đàn ông hay uống nên hiểu khi bác sĩ dặn bớt rượu

Gan chịu rượu âm thầm, thường không đau cho tới khi muộn. Gan làm gì với cồn, vì sao thuốc bổ gan không gỡ được, bớt rượu thế nào, và dấu hiệu phải đi khám ngay.

Home porch at dusk, a Vietnamese man around fifty in a black and white check shirt sits with his wife and teenage son sharing tea from a plain pot, side view, soft warm light

Gan là cơ quan chính xử lý cồn, và tổn thương gan do rượu bia thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm mà không gây đau; khi bác sĩ dặn bớt hoặc ngưng rượu, đó là lúc gan vẫn còn khả năng hồi phục đáng kể nếu bạn thay đổi sớm. Không có thuốc bổ gan hay trà giải độc nào thay được việc giảm lượng cồn đi vào người.

Ví dụ giả định: anh Bình, 47 tuổi, chủ một xưởng mộc nhỏ, uống rượu trắng với thợ gần như mỗi chiều suốt hơn mười năm. Đợt khám sức khoẻ vừa rồi, bác sĩ xem kết quả, hỏi chuyện uống, rồi dặn anh bớt rượu, hẹn tái khám. Anh không đau, không mệt, nên băn khoăn: gan có thật sự sao không, và nên làm gì tiếp. Bài này giải thích ở mức hiểu, không thay cho lời bác sĩ đã khám anh.

Gan làm gì với rượu, nói bằng lời thường

Hãy hình dung gan như một xưởng lọc lớn của cơ thể. Mọi thứ hấp thu từ ruột, từ thức ăn tới cồn, đều đi qua gan trước khi tới phần còn lại của cơ thể. Với cồn, gan phải chuyển nó thành những chất ít độc hơn để đào thải. Xưởng này làm với tốc độ có hạn; bạn uống nhanh hơn tốc độ đó thì phần dư cứ chờ trong máu, và trong lúc làm việc quá tải, chính tế bào gan cũng bị tổn hại.

Khi phải xử lý cồn thường xuyên, gan có xu hướng tích mỡ vào trong tế bào. Đây là giai đoạn sớm, thường không có triệu chứng, và có thể cải thiện rõ khi người uống ngưng hoặc giảm mạnh. Nếu tiếp tục uống nhiều, tình trạng có thể chuyển sang viêm, rồi về lâu dài là gan bị xơ hoá, tức là mô gan khoẻ dần bị thay bằng mô sẹo không làm được việc. Ở giai đoạn muộn, những thay đổi này khó hồi phục.

Điều anh Bình cần nhớ không phải là tên từng giai đoạn mà là hướng đi: càng sớm giảm rượu, gan càng có cơ hội tự sửa. Bác sĩ dặn bớt rượu lúc anh chưa có triệu chứng chính là lúc thuận lợi nhất. Mỗi người tiến triển khác nhau, phụ thuộc vào lượng uống, thời gian uống, cân nặng, viêm gan virus, thuốc đang dùng, nên chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới nói được gan của anh đang ở đâu.

Vì sao "không đau thì chưa sao" là suy nghĩ nguy hiểm

Gan ít khi kêu đau. Bản thân mô gan hầu như không có cảm giác đau. Nhiều người có tổn thương gan đáng kể mà vẫn ăn ngủ, làm việc bình thường. Cảm giác "khoẻ" không cho biết gì nhiều về tình trạng gan.

Triệu chứng thường đến muộn. Vàng da, vàng mắt, bụng to dần, phù chân, dễ chảy máu chân răng, bầm tím da thường xuất hiện khi tổn thương đã nặng. Chờ có những dấu hiệu này mới bớt rượu là đã chậm.

Mệt mỏi dễ bị đổ cho việc khác. Mệt, chán ăn, ngủ kém, giảm tập trung có thể do nhiều nguyên nhân. Người uống nhiều thường đổ cho công việc, tuổi tác, nên càng ít nghĩ tới gan.

Kết quả bình thường một lần không phải là giấy miễn. Một lần khám không thấy gì chưa có nghĩa gan không chịu ảnh hưởng. Bác sĩ thường cần nhìn tổng thể, theo dõi qua nhiều lần, kết hợp với lời kể về thói quen uống. Hãy đi tái khám theo hẹn.

Gan còn chịu thêm gánh khác. Viêm gan virus, thừa cân, đường huyết cao, một số thuốc và sản phẩm không rõ nguồn gốc đều cộng thêm gánh nặng lên gan. Người uống rượu nhiều mà có thêm những yếu tố này thì càng cần được bác sĩ theo dõi.

Thuốc bổ gan, trà giải độc: thứ không giúp được bạn

Sau lần khám, anh Bình được người quen giới thiệu đủ thứ: viên bổ gan, trà mát gan, rượu ngâm thảo dược "giải độc". Đây là những gì bạn nên biết trước khi mua.

  • Không có sản phẩm nào cho phép bạn uống tiếp mà gan vẫn an toàn. Quảng cáo kiểu "uống trước khi nhậu để bảo vệ gan" khiến người ta yên tâm uống thêm, làm hại nhiều hơn.
  • Một số sản phẩm thảo dược, thuốc nam không rõ nguồn gốc lại gây hại gan. Gan phải xử lý cả những thứ đó. Đã từng có người tổn thương gan vì dùng sản phẩm "mát gan" trôi nổi.
  • Rượu ngâm thảo dược vẫn là rượu. Ngâm thêm gì vào thì lượng cồn vẫn nguyên, và có khi thêm cả độc chất từ thứ đem ngâm.
  • Đang dùng thuốc gì, kể cả thực phẩm chức năng, hãy kể với bác sĩ. Bác sĩ cần biết đầy đủ để đánh giá gan, và để tránh những thứ có thể cộng thêm gánh.
  • Không tự mua thuốc theo lời người bán. Việc có cần dùng thuốc gì cho gan hay không là việc bác sĩ quyết định sau khi khám và xét nghiệm.

Số tiền anh Bình định chi cho các hộp bổ gan, anh đổi sang mua giày đi bộ và trả tiền tái khám đúng hẹn. Đó là khoản chi thực sự có ích cho lá gan.

Bớt rượu theo lời bác sĩ: kế hoạch tám tuần của anh Bình

Lời dặn "bớt rượu" dễ nói mà khó làm, nhất là với người uống cùng thợ mỗi chiều. Anh Bình chia việc thành các bước nhỏ.

  1. Hỏi lại bác sĩ cho rõ: bớt hay ngưng hẳn. "Bác sĩ cho em hỏi, với kết quả của em thì em nên giảm hay bỏ hẳn, và bao lâu thì em đi kiểm tra lại?" Với nhiều người có tổn thương gan, bác sĩ sẽ khuyên ngưng hẳn.
  2. Đổi thói quen uống chiều với thợ. Anh thay rượu bằng ấm trà và đĩa lạc luộc, vẫn ngồi lại nói chuyện cuối ngày, chỉ đổi thứ trong chén.
  3. Không mua rượu về nhà, không nhận rượu biếu. Rượu có sẵn trong nhà là lý do dễ nhất để uống "một chén cho ấm bụng".
  4. Ăn uống điều độ hơn. Bớt đồ chiên, đồ ngọt, ăn nhiều rau, giữ cân nặng ổn. Gan đỡ gánh mỡ thì cũng đỡ hơn.
  5. Đi bộ mỗi ngày. Ba mươi phút đi bộ nhanh sau bữa tối, vừa thay thói quen ngồi uống, vừa giúp ngủ ngon hơn.
  6. Tái khám đúng hẹn và mang theo sổ ghi chép. Ghi lại những ngày có uống, uống bao nhiêu, để kể thật với bác sĩ.

Nếu anh từng uống nhiều mỗi ngày trong thời gian dài, đừng tự cắt hẳn một mình mà không hỏi bác sĩ, vì ngừng đột ngột có thể gây phản ứng cai như run, vã mồ hôi, mất ngủ nặng, thậm chí lú lẫn, co giật. Bác sĩ sẽ hướng dẫn cách dừng an toàn.

Gia đình giúp được gì mà không biến thành giám sát

Vợ và con anh Bình lo nhưng không muốn mỗi bữa cơm thành một buổi kiểm tra. Cả nhà thống nhất mấy việc nhỏ: không ai mời anh rượu trong bữa cơm nhà, các dịp giỗ chạp thì bày sẵn nước chè, nước ngọt ngay trước chỗ anh ngồi, và con trai rủ bố đi bộ mỗi tối. Không ai đếm chén, không ai nhắc trước mặt người ngoài.

Câu nói của vợ anh khi có khách mời rượu: "Anh nhà em đang theo lời bác sĩ, các anh thông cảm, để em mời các anh món này." Một câu đỡ lời đúng lúc giúp anh không phải tự giải thích nhiều lần.

Nếu anh lỡ uống, cả nhà cũng không làm to chuyện. Hôm sau ngồi lại hỏi vì sao, tình huống nào khó, lần sau xử lý thế nào. Thay đổi thói quen mười năm cần nhiều tuần, đôi khi nhiều tháng; sự kiên nhẫn của người nhà giúp nhiều hơn những lời trách. Và nếu anh thấy một mình khó giữ được, hỏi bác sĩ về nơi tư vấn giảm rượu là bình thường, không phải thất bại.

Câu nên hỏi bác sĩ ở lần tái khám

Nhiều người đi tái khám, nghe "vẫn phải bớt rượu" rồi về, không hỏi thêm câu nào. Anh Bình chép sẵn những câu dưới vào cuốn sổ trắng và mang theo.

  • "Với kết quả lần này, gan của em đang ở mức nào, có tiến triển tốt hơn lần trước không?"
  • "Em nên ngưng hẳn rượu bia hay được uống lại một chút trong các dịp, và nếu được thì bao lâu nữa?"
  • "Em có cần kiểm tra thêm viêm gan virus hay siêu âm gan định kỳ không?"
  • "Những thuốc em đang dùng cho huyết áp, đau lưng có ảnh hưởng gì tới gan không?"
  • "Em có cần tiêm phòng viêm gan nào không?"
  • "Dấu hiệu nào thì em phải quay lại khám ngay, không đợi tới hẹn?"
  • "Bao lâu nữa em tái khám, và lần sau cần nhịn ăn hay chuẩn bị gì?"

Ghi câu trả lời ngay vào sổ, đọc lại cho bác sĩ nghe nếu chưa chắc. Một cuốn sổ theo dõi cũng giúp vợ, con hiểu tình hình mà không phải hỏi đi hỏi lại. Đừng ngại hỏi nhiều: bác sĩ quen với người bệnh hỏi kỹ, và câu trả lời rõ ràng giúp anh giữ được kế hoạch bớt rượu lâu hơn.

Khi nào cần đi khám ngay, khi nào cấp cứu

Ngoài lịch tái khám bác sĩ đã hẹn, anh Bình nên đi khám sớm hơn nếu thấy da hoặc lòng trắng mắt vàng, nước tiểu sẫm màu kéo dài, bụng to dần, phù hai chân, ngứa nhiều khắp người, chảy máu chân răng hay bầm tím dễ, chán ăn sụt cân không rõ lý do, đau tức vùng hạ sườn phải kéo dài. Nên đi khám ở khoa tiêu hoá, gan mật hoặc khoa nội của bệnh viện.

Đi cấp cứu ngay khi nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê, đi ngoài phân đen như hắc ín, lơ mơ, nói lẫn, ngủ li bì khó gọi, bụng chướng căng kèm sốt, hoặc khó thở. Những dấu hiệu này có thể là biến chứng nặng, không thể chờ tới sáng mai hay chờ hết say.

Khi đi khám, nói thẳng: "Em uống rượu trắng gần như mỗi chiều đã hơn mười năm, mấy tuần nay em đã bớt." Con số thật giúp bác sĩ đánh giá đúng, không ai trách bạn vì nói thật.

Câu hỏi thường gặp

Gan bị ảnh hưởng do rượu có tự hồi phục được không?

Ở giai đoạn sớm như gan tích mỡ, tình trạng thường cải thiện rõ khi ngưng hoặc giảm mạnh rượu bia. Ở giai đoạn muộn như xơ gan, tổn thương khó hồi phục. Mức độ của từng người cần bác sĩ khám và theo dõi mới nói được.

Uống thuốc bổ gan thì có tiếp tục uống rượu được không?

Không. Không có thuốc bổ gan hay trà giải độc nào bảo vệ gan khỏi lượng cồn bạn uống. Một số sản phẩm trôi nổi còn có thể gây hại thêm cho gan. Việc có cần dùng thuốc gì là do bác sĩ quyết định sau khi khám.

Không đau, không mệt thì gan có đang ổn không?

Chưa chắc. Gan hầu như không gây đau, và các dấu hiệu như vàng da, bụng to thường xuất hiện muộn. Người uống nhiều nên khám định kỳ và kể thật thói quen uống với bác sĩ thay vì dựa vào cảm giác.

Bác sĩ dặn bớt rượu thì nên giảm dần hay bỏ hẳn?

Tuỳ tình trạng gan và thói quen uống của bạn, nên hỏi thẳng bác sĩ câu này. Với nhiều người có tổn thương gan, bác sĩ khuyên ngưng hẳn. Người uống nhiều mỗi ngày từ lâu không nên tự cắt đột ngột mà cần được hướng dẫn.

Rượu ngâm thảo dược có đỡ hại gan hơn rượu thường không?

Không. Rượu ngâm gì thì vẫn là rượu, lượng cồn không giảm đi. Một số thứ đem ngâm còn có thể chứa độc chất làm gan phải xử lý thêm. Người được dặn kiêng rượu thì kiêng cả rượu ngâm.

Người nhà nên làm gì khi thấy người uống rượu bị vàng mắt?

Đưa người đó đi khám sớm ở khoa tiêu hoá, gan mật hoặc khoa nội của bệnh viện. Nếu kèm nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ hoặc khó thở thì phải đi cấp cứu ngay, không chờ đợi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138