Bỏ thuốc lá ở tuổi 40 hoàn toàn không muộn, và người hút lâu năm bỏ thành công thường không nhờ ý chí bất chợt mà nhờ chuẩn bị: chọn một ngày dừng cụ thể, biết trước những điếu khó bỏ nhất trong ngày, dọn sạch thuốc khỏi môi trường quanh mình, và nhờ hỗ trợ từ người thân lẫn tư vấn cai thuốc ở cơ sở y tế. Lợi ích cho tim, phổi, mạch máu bắt đầu từ những tuần đầu sau khi dừng và tăng dần theo năm.
Ví dụ giả định: anh Dũng, 42 tuổi, kế toán trưởng, hút từ năm hai mươi, mỗi ngày gần một bao. Anh đã "bỏ" ba lần, lần lâu nhất được mười ngày. Lần này anh muốn làm khác: chuẩn bị hai tuần rồi mới dừng. Bài này đi cùng anh qua từng ngày chuẩn bị; những ngày đầu sau khi dừng sẽ là chuyện của một bài khác.
Vì sao những lần bỏ trước không giữ được
Anh Dũng nhìn lại ba lần trước và thấy một điểm chung: lần nào cũng quyết vào buổi tối sau khi ho nhiều, sáng hôm sau vứt bao thuốc, đến trưa thứ ba thì xin một điếu của đồng nghiệp trên sân thượng. Không có kế hoạch, không ai biết, không có cách đối phó với cơn thèm.
Nicotine trong thuốc lá gây lệ thuộc thật sự, không chỉ là thói quen. Cơ thể đã quen nhận nó theo nhịp từ hai mươi năm nay; khi thiếu, người ta bứt rứt, khó tập trung, cáu bẳn, thèm ăn. Bên cạnh đó là hàng chục "điểm kích hoạt" gắn với điếu thuốc: ly cà phê sáng, sau bữa trưa, lúc căng thẳng với sổ sách, lúc ngồi nhậu, lúc đợi đèn đỏ. Mỗi điểm như vậy là một cái bẫy nếu không lường trước.
Hiểu được hai lớp này giúp anh Dũng thôi tự trách mình "yếu đuối". Người bỏ thuốc thành công thường đã thử vài lần trước đó; mỗi lần thất bại cho biết thêm điểm yếu ở đâu. Lần này, anh dùng hai tuần đầu để tìm ra từng điểm ấy và chuẩn bị cách thay thế, trước khi phải đối mặt với chúng mà không có điếu thuốc trong tay.
Tuần thứ nhất: ghi nhật ký từng điếu
Việc đầu tiên không phải bớt hút mà là quan sát. Trong bảy ngày, mỗi lần châm thuốc, anh Dũng ghi vào cuốn sổ trắng nhỏ bốn cột như dưới. Ví dụ một ngày của anh:
| Giờ | Đang làm gì | Mức thèm từ 1 tới 5 | Có thể thay bằng gì |
|---|---|---|---|
| 6 giờ 30 | Uống cà phê ở ban công | 5 | Đổi sang uống trà trong bếp, ăn sáng trước |
| 9 giờ 30 | Nghỉ giữa giờ trên sân thượng | 3 | Đi bộ cầu thang, uống nước, gọi điện cho vợ |
| 12 giờ 45 | Sau bữa trưa | 5 | Đánh răng ngay, nhai kẹo cao su không đường |
| 15 giờ | Căng thẳng vì báo cáo | 4 | Hít thở chậm, ra rửa mặt, đi lấy nước |
| 19 giờ | Đợi xe buýt | 2 | Nghe một đoạn chương trình yêu thích |
| 21 giờ 30 | Xem bóng đá | 3 | Cắn hạt hướng dương, cầm chai nước |
Sau một tuần, anh thấy ba điếu "khó" nhất là điếu cà phê sáng, sau bữa trưa và lúc căng thẳng buổi chiều. Các điếu còn lại phần nhiều là theo thói quen, mức thèm thấp. Nhìn vào nhật ký, anh biết mình phải dồn sức vào đâu, thay vì chống chọi với "cả bao thuốc" một cách mơ hồ.
Tuần thứ hai: dọn đường cho ngày dừng
Có nhật ký trong tay, tuần thứ hai là để chuẩn bị môi trường và người hỗ trợ.
- Chọn ngày dừng cụ thể và ghi lại. Tránh ngày có tiệc, có hạn nộp báo cáo lớn. Anh Dũng chọn một sáng thứ hai đầu tháng, sau một cuối tuần thong thả ở nhà.
- Báo cho vợ, con và hai đồng nghiệp hay cùng hút. "Từ thứ hai tuần sau anh dừng thuốc. Anh có cáu thì mọi người thông cảm, và đừng mời anh điếu nào, kể cả khi anh xin."
- Đặt lịch hỏi tư vấn cai thuốc. Nhiều bệnh viện, trung tâm y tế có phòng hoặc bác sĩ tư vấn cai thuốc lá. Hỏi ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội nơi bạn hay khám. Nếu có biện pháp hỗ trợ phù hợp cho bạn, bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể; đừng tự mua bất cứ thứ gì theo quảng cáo.
- Đổi trước các điểm kích hoạt mạnh. Từ tuần này, anh uống cà phê trong bếp chứ không ra ban công, ăn trưa xong đi đánh răng ngay. Tập trước khi dừng để thói quen mới có sẵn.
- Chuẩn bị đồ thay thế. Chai nước, kẹo cao su không đường, hạt, một món cầm tay như bút bi để tay không trống.
- Tối trước ngày dừng, dọn sạch. Vứt hết thuốc, bật lửa, gạt tàn ở nhà, trên xe, trong ngăn bàn làm việc. Giặt áo khoác, lau xe cho hết mùi khói.
Đến sáng ngày dừng, mọi thứ quanh anh đã khác: không có thuốc trong tầm tay, người thân biết và ủng hộ, các điếu khó nhất đã có phương án thay. Ý chí vẫn cần, nhưng không phải gánh một mình.
Giảm dần hay dừng hẳn: điều nên biết
Dừng hẳn vào một ngày định trước thường dễ giữ hơn. Nhiều người định giảm dần nhưng mãi không xuống được dưới vài điếu, vì mỗi điếu còn lại trở nên "quý" hơn. Một ngày dừng rõ ràng giúp cắt đứt thói quen.
Giảm trước vài ngày cũng có ích nếu đi kèm ngày dừng. Bớt dần các điếu theo thói quen, mức thèm thấp trong tuần chuẩn bị giúp cơ thể quen dần, miễn là vẫn giữ đúng ngày dừng đã chọn.
Đổi sang thuốc nhẹ, thuốc điện tử không phải là bỏ. Người hút thuốc "nhẹ" thường hít sâu hơn, hút nhiều hơn để bù. Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vẫn đưa nicotine vào người và giữ nguyên lệ thuộc.
Hút ít vài điếu mỗi ngày vẫn có hại. Với tim mạch, ngay cả vài điếu mỗi ngày vẫn làm tăng nguy cơ đáng kể so với không hút. Mục tiêu nên là không hút, không phải hút ít.
Có hỗ trợ từ người tư vấn thì tỉ lệ giữ được thường cao hơn tự bỏ một mình. Không phải vì người tư vấn có phép màu, mà vì có người theo dõi, có lịch hẹn, có người để kể khi khó. Nếu nơi bạn sống có dịch vụ tư vấn cai thuốc, cứ tận dụng.
Nghĩ trước về cân nặng, căng thẳng và các buổi nhậu
Ba chuyện thường kéo người bỏ thuốc quay lại là tăng cân, căng thẳng và rượu. Biết trước thì đỡ bất ngờ. Về cân nặng, nhiều người tăng vài cân sau khi bỏ vì ăn ngon miệng hơn và hay ăn vặt để tay miệng có việc. Mức tăng này thường ít nguy hiểm hơn nhiều so với tiếp tục hút; cứ chuẩn bị sẵn đồ ăn vặt ít năng lượng như dưa leo, cà rốt, trái cây, và đi bộ đều mỗi ngày.
Về căng thẳng, anh Dũng biết cuối tháng là lúc khó nhất vì sổ sách dồn. Anh không chọn ngày dừng rơi vào cuối tháng, và tập trước cách hít thở chậm: hít vào bằng mũi đếm tới bốn, thở ra bằng miệng đếm tới sáu, làm vài lần khi thấy bực. Nghe đơn giản nhưng nó cho tay và đầu một việc để làm trong vài phút cơn thèm lên cao nhất.
Về rượu, trong vài tuần đầu sau khi dừng, tốt nhất là tránh các buổi nhậu. Rượu làm giảm khả năng tự kiềm chế và bàn nhậu là nơi có sẵn thuốc, có sẵn người mời. Nếu buộc phải đi, uống trà, ngồi xa những người đang hút, và về sớm. Câu mẫu: "Anh đang bỏ thuốc, tháng này anh xin không nhậu, tháng sau anh em mình đi ăn sáng."
Viết ra lý do của riêng mình
Trong tuần chuẩn bị, anh Dũng làm thêm một việc tưởng nhỏ: viết ra giấy những lý do anh muốn bỏ, bằng lời của anh, không chép khẩu hiệu. Danh sách của anh có những dòng rất đời: con gái tám tuổi hay ho mỗi lần anh ôm con sau khi hút; leo bốn tầng lên sân thượng đã thấy hụt hơi; vợ phải giặt áo khoác của anh riêng vì ám mùi; tiền thuốc mỗi tháng đủ đóng học bơi cho con.
Lý do chung chung như "vì sức khoẻ" thường không đủ sức chống lại cơn thèm lúc ba giờ chiều. Lý do cụ thể, gắn với người mình thương và việc mình làm hằng ngày, thì có sức nặng hơn. Anh dán tờ giấy vào mặt trong ngăn bàn, chỗ ngày xưa để bao thuốc, và chụp lại để trong ví.
Bạn cũng nên viết ra những việc sẽ làm khi lỡ hút lại một điếu: không bỏ cuộc, không mua cả bao, ghi lại tình huống gây ra điếu đó, gọi cho người hỗ trợ. Có sẵn kế hoạch cho lúc vấp, một điếu lỡ sẽ không biến thành cả tháng hút lại như ba lần trước của anh Dũng.
Khi nào gặp bác sĩ trong lúc chuẩn bị
Người hút lâu năm như anh Dũng nên nhân dịp bỏ thuốc mà đi khám sức khoẻ một lần, kể với bác sĩ đã hút bao nhiêu năm, mỗi ngày khoảng bao nhiêu. Bác sĩ sẽ tư vấn những kiểm tra phù hợp với tuổi và nguy cơ của bạn, đồng thời hướng dẫn cách cai phù hợp. Người có bệnh tim, huyết áp, tiểu đường, đang điều trị trầm cảm hay lo âu càng nên hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu.
Đi khám sớm nếu có ho kéo dài nhiều tuần, ho ra máu, khàn tiếng kéo dài, khó thở tăng dần khi leo cầu thang, sụt cân không rõ lý do, đau ngực khi gắng sức. Gọi cấp cứu ngay khi đau thắt ngực dữ dội, khó thở đột ngột, vã mồ hôi lạnh, hoặc méo miệng, nói ngọng, yếu nửa người. Đừng chờ "đợi bỏ thuốc xong mới đi khám".
Khi gặp bác sĩ, kể luôn những lần bỏ trước: kéo dài bao lâu, khó nhất ở đâu, vì sao hút lại. Thông tin đó giúp người tư vấn đoán trước điểm yếu của bạn và chọn cách hỗ trợ sát hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hút thuốc hai mươi năm rồi bỏ có còn tác dụng không?
Có. Bỏ thuốc ở bất kỳ tuổi nào cũng có lợi cho tim, phổi và mạch máu, và lợi ích tăng dần theo thời gian không hút. Bỏ ở tuổi 40 tốt hơn nhiều so với tiếp tục hút thêm nhiều năm nữa.
Nên bỏ thuốc lá giảm dần hay dừng hẳn một lần?
Nhiều người giữ được lâu hơn khi chọn một ngày dừng hẳn cụ thể, có thể giảm bớt vài điếu trong tuần chuẩn bị. Giảm dần mà không có ngày dừng thường kéo dài mãi ở vài điếu mỗi ngày, vẫn còn hại và vẫn lệ thuộc.
Tư vấn cai thuốc lá ở đâu?
Bạn có thể hỏi ở trạm y tế xã, phường, khoa nội của bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép. Nhiều cơ sở có bác sĩ hoặc phòng tư vấn cai thuốc, sẽ hướng dẫn cách cai và biện pháp hỗ trợ phù hợp với từng người.
Có nên tự mua sản phẩm hỗ trợ cai thuốc trên mạng không?
Không nên tự mua theo quảng cáo. Việc có dùng biện pháp hỗ trợ nào hay không, dùng thế nào, cần bác sĩ hoặc người tư vấn cai thuốc đánh giá theo sức khoẻ của bạn. Sản phẩm trôi nổi có thể không có tác dụng hoặc không an toàn.
Bỏ thuốc lá rồi tăng cân có đáng lo không?
Nhiều người tăng vài cân sau khi bỏ thuốc, và nguy cơ từ việc này thường nhỏ hơn nhiều so với tiếp tục hút. Chuẩn bị đồ ăn vặt ít năng lượng, đi bộ đều đặn và ăn đúng bữa giúp hạn chế tăng cân.
Vợ có thể giúp chồng bỏ thuốc lá như thế nào?
Cùng chồng dọn sạch thuốc trong nhà, khen những ngày giữ được, thông cảm khi chồng cáu trong vài tuần đầu và không trách nặng nếu lỡ hút. Cùng đi tư vấn cai thuốc hoặc khám sức khoẻ cũng là cách hỗ trợ thiết thực.