Testosterone thấp hay biểu hiện bằng một nhóm dấu hiệu đi cùng nhau, kéo dài nhiều tháng: ham muốn giảm rõ, ít cương buổi sáng, mệt và thiếu hăng hái, sức cơ giảm, mỡ bụng tăng, khó tập trung. Từng dấu hiệu riêng lẻ rất hay gặp ở người thiếu ngủ, căng thẳng hay trầm cảm, nên chỉ xét nghiệm và khám mới phân biệt được; không ai đoán đúng chỉ bằng cảm giác.
Ví dụ giả định: anh Phong, 42 tuổi, trưởng phòng kinh doanh, nửa năm nay về nhà là nằm dài, cuối tuần không muốn đi đâu, chuyện vợ chồng thưa hẳn. Vợ anh đọc trên mạng rồi hỏi "hay anh bị thiếu nội tiết". Anh thì nghĩ chắc tại công việc. Cả hai đều có thể đúng một phần. Bài này giúp anh và những người như anh tách bạch các khả năng, biết ghi lại gì, và biết khi nào cần gặp bác sĩ.
Nhóm dấu hiệu thường được bác sĩ hỏi tới
Bác sĩ không nhìn một dấu hiệu mà nhìn cả nhóm, và nhìn xem chúng kéo dài bao lâu. Dưới đây là những điều hay được hỏi trong buổi khám.
- Ham muốn giảm rõ so với chính mình trước đây, không phải so với người khác hay so với tuổi hai mươi.
- Ít hoặc không còn cương buổi sáng trong nhiều tuần, đây là dấu hiệu bác sĩ hay hỏi vì nó ít phụ thuộc vào tâm trạng lúc quan hệ.
- Mệt, thiếu năng lượng dù ngủ đủ, làm việc nhanh đuối, không còn hứng với những thứ trước đây thích.
- Sức cơ giảm, mỡ bụng tăng trong khi ăn uống và vận động không đổi nhiều.
- Tâm trạng chùng xuống, dễ cáu, khó tập trung, hay quên việc nhỏ.
- Râu mọc chậm hơn, ngực hơi to hoặc đau, tinh hoàn nhỏ hoặc mềm hơn trước: những dấu hiệu này ít gặp hơn nhưng đáng kể với bác sĩ.
- Bốc hoả, đổ mồ hôi từng cơn: hiếm ở đàn ông, thường chỉ khi nội tiết giảm nhiều.
Nếu bạn chỉ có một hai điều trong danh sách và chúng mới xuất hiện vài tuần, khả năng cao là do nhịp sống. Nếu có nhiều điều cùng lúc và kéo dài trên vài tháng, đó là lý do hợp lý để đi khám.
Thiếu ngủ, căng thẳng, trầm cảm hay nội tiết: chỗ giống và chỗ khác
Bảng dưới không dùng để tự kết luận. Nó chỉ cho thấy vì sao các nguyên nhân này hay bị nhầm, và manh mối nào giúp bác sĩ hỏi đúng hướng.
| Nguyên nhân | Giống testosterone thấp ở chỗ | Manh mối khác |
|---|---|---|
| Thiếu ngủ, làm ca | Mệt, cáu, giảm ham muốn | Đỡ rõ sau vài ngày ngủ bù, nghỉ phép |
| Ngưng thở khi ngủ | Mệt ban ngày, giảm ham muốn, bụng to | Ngáy to, người nhà thấy ngừng thở, buồn ngủ khi lái xe |
| Căng thẳng công việc | Uể oải, mất hứng, khó tập trung | Gắn với giai đoạn áp lực cụ thể, đỡ khi việc qua |
| Trầm cảm | Chán, mệt, giảm ham muốn, khó ngủ | Mất hứng thú với gần như mọi thứ, thấy mình vô dụng, có lúc nghĩ tới cái chết |
| Tuyến giáp hoạt động kém | Mệt, tăng cân, chậm chạp | Sợ lạnh, da khô, táo bón, phù mặt |
| Đường huyết cao | Mệt, giảm cương | Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do |
| Rượu bia nhiều | Mệt, giảm ham muốn, bụng to | Đỡ rõ sau vài tuần bớt uống |
Điều đáng chú ý là nhiều nguyên nhân có thể chồng lên nhau. Một người béo bụng, ngủ ngáy, uống rượu đều và căng thẳng có thể vừa thiếu ngủ thật vừa có testosterone thấp thật. Vì vậy bác sĩ thường hỏi rộng và có thể cho xét nghiệm nhiều thứ một lúc chứ không chỉ một chỉ số.
Vì sao đàn ông hay bỏ qua hoặc đoán sai
Đàn ông Việt thường được dạy chịu đựng: mệt thì cố, buồn thì im, chuyện vợ chồng không ổn thì càng không nói. Anh Phong trong ví dụ giả định không kể với ai suốt sáu tháng, vì nghĩ đó là chuyện tuổi tác, nói ra thì ngại. Kiểu im lặng này làm người ta bỏ lỡ cả những nguyên nhân dễ xử lý như thiếu máu hay ngưng thở khi ngủ.
Chiều ngược lại cũng có: đọc quảng cáo xong thì tự gán cho mình "thiếu testosterone" và đi mua sản phẩm. Cái sai ở đây là bỏ qua chẩn đoán. Nếu nguyên nhân thật là trầm cảm, sản phẩm không giúp gì mà còn làm chậm việc được giúp đỡ. Nếu nguyên nhân là đường huyết cao, mỗi tháng trì hoãn là một tháng mạch máu chịu thiệt.
Một cái sai nữa là chỉ kể với bác sĩ phần dễ nói. Nhiều người đi khám vì "hay mệt" mà không nhắc chuyện ham muốn hay cương buổi sáng, thế là bác sĩ không có đủ manh mối. Phòng khám là nơi những chuyện này được nghe như mọi triệu chứng khác, bằng ngôn ngữ y khoa bình thường, không ai cười.
Ghi lại trong hai tuần trước khi đi khám
Ghi chép giúp bạn nhìn rõ chính mình và giúp buổi khám ngắn mà trúng. Một tờ giấy hoặc ghi chú điện thoại là đủ.
- Mỗi tối ghi số giờ ngủ đêm trước và mức mệt trong ngày theo thang từ một đến năm.
- Ghi số buổi uống rượu bia và uống nhiều hay ít, thật lòng, vì bác sĩ cần con số gần đúng.
- Ghi tâm trạng chung: có ngày nào thấy chán hết mọi thứ, có ý nghĩ tiêu cực về bản thân không.
- Ghi những thay đổi về ham muốn và cương buổi sáng theo kiểu có hay không, nhiều hay ít hơn trước.
- Đo vòng bụng một lần ngang rốn, buổi sáng, ghi lại để so sánh về sau.
- Liệt kê thuốc đang dùng, kể cả thuốc bổ, thuốc nam, thực phẩm chức năng.
Mang tờ này vào phòng khám và nói: "Em ghi lại hai tuần gần đây, bác sĩ xem giúp em ạ." Bác sĩ sẽ thấy ngay bức tranh mà một câu "dạo này em hay mệt" không nói hết được.
Nói với vợ thế nào cho nhẹ nhàng
Khi ham muốn giảm, người vợ hay nghĩ mình không còn hấp dẫn, hoặc chồng có chuyện bên ngoài. Người chồng thì ngại, né, càng né càng xa. Nói ra sớm giúp hai bên thôi đoán. Câu mở lời đơn giản: "Dạo này anh mệt lắm, chuyện vợ chồng anh cũng thấy khác, không phải tại em đâu. Anh định đi khám xem có vấn đề gì về sức khoẻ không."
Nếu người vợ là người lo trước, nên tránh câu kiểu "anh yếu rồi" hay "chắc anh thiếu hormone". Câu như thế dễ làm chồng tự ái và từ chối đi khám. Một cách nói khác: "Em thấy anh mệt cả nửa năm nay, em lo cho sức khoẻ anh. Mình đi khám tổng quát một lần cho yên tâm nhé, em đi cùng." Đặt trọng tâm vào sức khoẻ chung, không vào chuyện phòng the, thường dễ được đồng ý hơn.
Đi khám cùng nhau hay một mình đều được. Có người thấy yên tâm khi vợ ngồi bên, có người muốn kể riêng với bác sĩ trước. Bạn được quyền chọn, và có thể xin bác sĩ nói chuyện riêng một lúc nếu cần.
Những việc không cần làm lúc này
Không cần làm bảng tự đánh giá trên mạng rồi tin vào điểm số. Các bảng câu hỏi kiểu này được thiết kế để gợi ý, câu nào cũng chung chung tới mức gần như ai mệt mỏi cũng trả lời "có". Nhiều trang dùng chúng để dẫn tới chỗ bán hàng.
Không cần đi xét nghiệm ở nhiều nơi để so con số. Mỗi phòng xét nghiệm có thể dùng máy và khoảng tham chiếu khác nhau, lấy máu giờ khác nhau. Gom kết quả rời rạc từ ba nơi chỉ làm bạn rối thêm. Một nơi, một bác sĩ theo dõi là gọn nhất.
Không cần nghỉ việc, đổi hết thói quen trong một tuần. Thay đổi đột ngột thường chỉ giữ được vài hôm. Hai việc nhỏ làm đều, như đi ngủ sớm hơn ba mươi phút và bớt một buổi nhậu mỗi tuần, có ích hơn mười quyết tâm lớn.
Không cần giấu vợ chuyện đi khám. Giấu thường làm vợ nghĩ sai hướng. Nói thật rằng mình đang tìm hiểu sức khoẻ giúp cả hai bớt nặng lòng.
Câu chuyện của anh Phong đi tiếp thế nào
Quay lại ví dụ giả định. Anh Phong ghi chép hai tuần và tự thấy điều mình chưa từng để ý: trung bình anh chỉ ngủ khoảng năm tiếng, uống bia bốn tối mỗi tuần, vợ nói anh ngáy rất to và có lúc như ngừng thở. Anh mang tờ ghi chép đi khám nội tổng quát. Bác sĩ hỏi kỹ, cho xét nghiệm máu buổi sáng, và gửi anh đi khám thêm về giấc ngủ.
Kết quả ra sao là chuyện của riêng anh với bác sĩ, có thể là nội tiết thấp, có thể là ngưng thở khi ngủ, cũng có thể cả hai. Điều đáng học là thứ tự: anh không mua gì trên mạng, không tự kết luận, mà đi từ ghi chép tới khám tới xét nghiệm. Nhờ vậy, dù kết quả là gì, anh cũng đi đúng hướng ngay từ đầu, và vợ anh thôi lo rằng chuyện vợ chồng nguội đi là lỗi của chị.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào đi cấp cứu
Phần lớn trường hợp mệt mỏi, giảm ham muốn là chuyện đặt lịch khám bình thường. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ.
- Nên đặt lịch khám nội tiết, nam khoa hoặc nội tổng quát nếu nhóm dấu hiệu ở trên kéo dài từ hai ba tháng trở lên.
- Khám sớm nếu kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do, hoặc ngủ gật khi đang lái xe.
- Khám sớm nếu ngực to lên, đau, tinh hoàn có khối cứng hoặc nhỏ đi rõ.
- Tìm người hỗ trợ ngay, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất nếu có ý nghĩ tự làm hại mình.
- Đi cấp cứu ngay nếu đau thắt ngực, khó thở, méo miệng, yếu nửa người.
Chỉ bác sĩ mới quyết định có điều trị hay không, sau khi khám và xét nghiệm. Kết quả có thể là một hướng xử lý lối sống, một chuyên khoa khác, hoặc theo dõi thêm, và cả ba đều là kết quả tốt vì bạn đã biết mình đang ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Mệt mỏi kéo dài ở đàn ông có phải do testosterone thấp không?
Có thể, nhưng không phải là nguyên nhân hay gặp nhất. Thiếu ngủ, căng thẳng, trầm cảm, thiếu máu, tuyến giáp và đường huyết cao đều gây mệt tương tự. Cần khám và xét nghiệm để biết, không nên đoán qua cảm giác.
Mất cương buổi sáng có ý nghĩa gì?
Cương buổi sáng thường xuyên là dấu hiệu cho thấy mạch máu, thần kinh và nội tiết phần nào hoạt động ổn. Nếu nó giảm hẳn trong nhiều tuần, đó là điều nên kể với bác sĩ, vì có thể liên quan tới nội tiết hoặc mạch máu, trong đó có tim mạch.
Đàn ông 30 tuổi có thể bị testosterone thấp không?
Có thể. Ở người trẻ, testosterone thấp thường liên quan tới béo bụng, thiếu ngủ, từng dùng chất tăng cơ, bệnh ở tinh hoàn hay tuyến yên. Người trẻ có dấu hiệu kéo dài càng nên khám sớm, nhất là khi có kế hoạch sinh con.
Giảm ham muốn có phải luôn là chuyện nội tiết không?
Không. Căng thẳng, mệt mỏi, mâu thuẫn vợ chồng, trầm cảm và một số thuốc đang dùng đều làm ham muốn giảm. Nội tiết chỉ là một trong nhiều khả năng, và bác sĩ sẽ hỏi cả những chuyện này để tìm đúng hướng.
Có cách nào tự kiểm tra testosterone tại nhà không?
Không có cách đáng tin nào thay được xét nghiệm máu do bác sĩ chỉ định. Các bảng tự đánh giá trên mạng chỉ gợi ý chung và rất dễ cho kết quả "có vấn đề". Hãy dùng ghi chép hai tuần để mang đi khám thay vì tự chấm điểm.
Nếu xét nghiệm bình thường mà vẫn mệt thì sao?
Khi đó bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân khác như giấc ngủ, tuyến giáp, thiếu máu, tâm trạng hay bệnh mạn tính. Kết quả bình thường không có nghĩa bạn tưởng tượng; nó giúp gạch bớt một khả năng để đi đúng hướng hơn.