Xét nghiệm testosterone có ý nghĩa khi bạn có triệu chứng gợi ý kéo dài và được bác sĩ chỉ định; máu thường được lấy vào buổi sáng vì lúc đó nội tiết ở mức cao nhất trong ngày, và nếu kết quả thấp, bác sĩ thường cho làm lại một lần nữa trước khi kết luận. Làm sai giờ, sau một đêm thức trắng hay khi đang ốm rất dễ ra kết quả thấp giả, gây lo lắng không cần thiết.
Ví dụ giả định: anh Lâm, 39 tuổi, tài xế xe khách chạy tuyến đêm, nghe bạn rủ "đi xét nghiệm nội tiết cho biết". Anh định ghé phòng xét nghiệm lúc ba giờ chiều sau khi vừa ngủ dậy. Đó gần như là thời điểm khó đọc kết quả nhất. Bài này nói rõ khi nào xét nghiệm đáng làm, làm lúc nào, chuẩn bị gì, và vì sao kết quả phải để bác sĩ đọc cùng triệu chứng.
Khi nào xét nghiệm này đáng làm
Testosterone không nằm trong nhóm xét nghiệm nên làm đại trà cho mọi đàn ông khoẻ mạnh. Nó có giá trị khi có lý do: ham muốn giảm rõ và kéo dài, ít cương buổi sáng, mệt mỏi không giải thích được, cơ yếu nhanh, vợ chồng mong con lâu chưa có, ngực to lên, xương gãy sau va chạm nhẹ, hay người từng dùng chất tăng cơ nay thấy cơ thể rối loạn. Bác sĩ cũng có thể chỉ định khi người bệnh có bệnh tuyến yên, tinh hoàn, hoặc một số bệnh mạn tính.
Làm xét nghiệm khi không có triệu chứng thường chỉ sinh ra con số khó dùng. Nếu nó hơi thấp, bạn lo mà không biết làm gì. Nếu nó bình thường, bạn yên tâm nhưng điều đó cũng không nói gì thêm về sức khoẻ chung. Trong khi đó, những xét nghiệm nền như đường huyết, mỡ máu, chức năng gan thận thường có ích hơn cho một người khoẻ đi khám định kỳ.
Vì vậy, thứ tự hợp lý là: có triệu chứng, đi khám, kể triệu chứng, bác sĩ quyết định xét nghiệm gì. Không phải: thấy quảng cáo gói xét nghiệm nội tiết, đi làm, cầm kết quả đi hỏi.
Vì sao buổi sáng, và vì sao có khi phải làm hai lần
Testosterone có nhịp trong ngày: ở phần lớn đàn ông dưới tuổi trung niên, nó cao vào buổi sáng và giảm dần về chiều tối. Vì vậy khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm thường được xây dựng cho mẫu máu lấy buổi sáng. Lấy máu buổi chiều có thể cho con số thấp hơn mà không có nghĩa là bạn thiếu. Người lớn tuổi thì nhịp này bớt rõ, nhưng buổi sáng vẫn là thời điểm hay được dặn.
Ngoài nhịp ngày, testosterone còn dao động theo ngày: một đêm mất ngủ, một trận cảm sốt, một đợt nhịn ăn hay căng thẳng nặng đều kéo nó xuống tạm thời. Vì thế khi kết quả lần đầu thấp, bác sĩ thường cho làm lại vào một buổi sáng khác, trong điều kiện bình thường, trước khi nói tới chuyện điều trị. Hai lần cùng thấp mới đáng tin hơn một lần.
Người làm ca đêm như anh Lâm là trường hợp riêng, vì nhịp ngày đêm của anh bị đảo. Anh cần nói rõ với bác sĩ: "Em chạy xe đêm, thường ngủ từ sáng tới trưa, bác sĩ cho em lấy máu lúc nào thì hợp?" Bác sĩ sẽ chọn thời điểm phù hợp với giấc ngủ chính của anh, hoặc dặn anh sắp xếp lấy máu sau vài ngày nghỉ, khi đã ngủ đêm bình thường trở lại.
Chuẩn bị trước buổi lấy máu
Những việc dưới đây giúp kết quả phản ánh đúng cơ thể bạn trong một ngày bình thường. Chi tiết như có cần nhịn ăn hay không thì hỏi đúng nơi xét nghiệm, vì còn tuỳ bác sĩ cho làm kèm gì.
- Hỏi rõ giờ lấy máu và có cần nhịn ăn không. Nếu được làm kèm đường huyết hay mỡ máu, nơi xét nghiệm thường dặn nhịn từ tối hôm trước; uống nước lọc thường được phép.
- Ngủ đủ đêm trước. Không thức trắng, không nhậu khuya. Nếu đêm trước mất ngủ, cân nhắc dời sang hôm khác.
- Không đi xét nghiệm khi đang ốm sốt hoặc vừa khỏi một đợt bệnh nặng; báo bác sĩ để hẹn lại.
- Tránh tập nặng hay lao động quá sức hôm trước, để cơ thể ở trạng thái bình thường.
- Mang danh sách thuốc, thực phẩm chức năng, sản phẩm tăng cơ đang hoặc từng dùng. Đây là thông tin quan trọng nhất mà nhiều người giấu.
- Đi sớm, ngồi nghỉ vài phút trước khi lấy máu, nhất là khi vừa chạy xe đường xa tới.
Nếu bạn đã lỡ dùng sản phẩm tăng testosterone hay tăng cơ, nói thẳng: "Em có dùng sản phẩm tăng cơ mua trên mạng khoảng hai tháng, ngừng được ba tuần rồi." Bác sĩ không phán xét; họ cần biết để đọc kết quả cho đúng, vì những sản phẩm này làm con số lệch hẳn.
Bác sĩ thường cho xét nghiệm kèm những gì
Testosterone hiếm khi được xét nghiệm một mình. Tuỳ triệu chứng, bác sĩ có thể chọn thêm một vài nhóm dưới đây. Bạn không cần tự yêu cầu đủ cả, chỉ cần biết vì sao chúng xuất hiện trên phiếu chỉ định.
| Nhóm xét nghiệm | Để làm gì |
|---|---|
| Nội tiết từ tuyến yên điều khiển tinh hoàn | Biết testosterone thấp do tinh hoàn hay do não phát tín hiệu kém, hai hướng tìm nguyên nhân khác nhau |
| Chất đạm chuyên chở testosterone trong máu | Giúp ước tính phần testosterone cơ thể dùng được, nhất là ở người béo bụng hay lớn tuổi |
| Công thức máu | Tìm thiếu máu, một nguyên nhân gây mệt; cũng để theo dõi nếu sau này có điều trị |
| Đường huyết, mỡ máu | Tìm tiểu đường và rối loạn mỡ máu, hay đi kèm nội tiết thấp và cương kém |
| Chức năng tuyến giáp | Loại trừ một nguyên nhân gây mệt, tăng hay giảm cân, giảm ham muốn |
| Chức năng gan | Gan liên quan tới chất chuyên chở nội tiết và hay bị ảnh hưởng bởi rượu |
| Tinh dịch đồ | Khi vợ chồng mong con chưa có, do nam khoa chỉ định riêng |
Nếu thấy phiếu chỉ định dài, đừng vội nghĩ bị "vẽ" xét nghiệm. Hỏi một câu: "Bác sĩ giải thích giúp em mỗi xét nghiệm này để tìm gì ạ?" Bác sĩ tử tế sẽ trả lời ngắn gọn từng mục.
Những cái sai hay gặp khi đi xét nghiệm
Tự đi làm gói "xét nghiệm nội tiết nam" theo quảng cáo. Gói này thường không đi kèm khám, không hỏi triệu chứng, và người cầm kết quả không biết đọc ra sao. Kết quả lệch một chút là đủ để người bán gợi ý sản phẩm.
Lấy máu buổi chiều, sau ca đêm hay sau một trận nhậu. Kết quả dễ thấp giả. Đó là lý do nhiều người tin mình thiếu nội tiết trong khi chỉ là lấy máu sai lúc.
Tự so con số với khoảng tham chiếu in trên phiếu rồi kết luận. Khoảng tham chiếu khác nhau giữa các phòng xét nghiệm, và con số phải được đọc cùng triệu chứng, tuổi, cân nặng, thuốc đang dùng. Đó là việc của bác sĩ.
Giấu chuyện từng dùng sản phẩm tăng cơ. Bác sĩ sẽ đọc sai, có khi cho làm thêm nhiều xét nghiệm không cần thiết, hoặc bỏ sót nguyên nhân thật.
Ngừng thuốc đang điều trị bệnh khác vài hôm trước khi lấy máu cho "kết quả sạch". Tự ngừng thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường hay thuốc tâm thần có thể nguy hiểm hơn nhiều so với một con số xét nghiệm lệch. Cứ uống như thường lệ, khai đủ, bác sĩ biết cách đọc kết quả khi có thuốc.
Đi xét nghiệm ở nhiều nơi để so. Mỗi nơi một máy, một giờ lấy máu, một khoảng tham chiếu. Nên theo một nơi và một bác sĩ để so được qua các lần.
Cầm kết quả trong tay rồi làm gì tiếp
Việc đầu tiên là không tự kết luận trên đường về. Nhiều người ngồi trong bãi gửi xe, mở phiếu kết quả, thấy một dòng in đậm hay có dấu sao rồi lên mạng tra, và nửa tiếng sau đã tin mình có bệnh nặng. Dòng in đậm chỉ cho biết con số nằm ngoài khoảng tham chiếu của nơi đó, chưa phải chẩn đoán. Cất phiếu, mang tới đúng bác sĩ đã chỉ định.
Khi gặp bác sĩ, kể lại hoàn cảnh hôm lấy máu: ngủ được mấy tiếng, lấy máu lúc mấy giờ, có đang ốm không, có dùng gì bất thường không. Anh Lâm nên kể thẳng: "Hôm đó em chạy xe về lúc bốn giờ sáng, ngủ được ba tiếng thì đi lấy máu, không biết có ảnh hưởng không ạ." Một câu như vậy có thể khiến bác sĩ cho làm lại thay vì kết luận vội.
Sau đó, ghi lại điều bác sĩ dặn: có cần làm lại không, khi nào; có cần khám thêm chuyên khoa nào; trong thời gian chờ nên thay đổi gì. Lưu tất cả phiếu kết quả vào một bìa hồ sơ, để lần sau so được với chính mình. Một chồng giấy theo thời gian của một người có giá trị hơn nhiều so với một tờ rời.
Khi nào gặp bác sĩ
Kết quả xét nghiệm nào cũng nên được mang tới bác sĩ đã chỉ định, kể cả khi trông bình thường. Ngoài ra, đi khám sớm hơn khi có:
- Kết quả thấp kèm triệu chứng rõ như ham muốn giảm, mệt nhiều, cơ yếu đi.
- Đau đầu kéo dài, nhìn mờ hoặc thu hẹp tầm nhìn, gợi ý cần khám thêm về tuyến yên.
- Ngực to hoặc đau, tinh hoàn nhỏ đi, có khối cứng ở tinh hoàn.
- Ngủ gật khi đang lái xe: dừng xe nghỉ ngay, đi khám giấc ngủ sớm, đây là chuyện an toàn tính mạng.
- Đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, đau ngực, khó thở: đi cấp cứu ngay.
Chỉ bác sĩ mới quyết định có điều trị hay không, sau khi khám và xét nghiệm. Một con số trên giấy không phải là chỉ định; nó là một mảnh ghép trong bức tranh mà bác sĩ cần xem đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm testosterone có cần nhịn ăn không?
Tuỳ nơi xét nghiệm và tuỳ bác sĩ cho làm kèm những gì. Nếu có đường huyết hay mỡ máu thì thường phải nhịn từ tối hôm trước. Cách chắc nhất là hỏi trước nơi lấy máu, và nhìn chung đi lấy máu buổi sáng sớm, chưa ăn sáng là dễ sắp xếp nhất.
Vì sao bác sĩ bắt xét nghiệm testosterone lần thứ hai?
Vì testosterone dao động theo ngày và theo hoàn cảnh như ngủ kém, ốm, căng thẳng. Một kết quả thấp lẻ chưa đủ để kết luận. Làm lại vào một buổi sáng bình thường giúp bác sĩ chắc chắn hơn trước khi bàn chuyện điều trị.
Làm ca đêm thì nên lấy máu xét nghiệm nội tiết lúc nào?
Hãy nói rõ lịch ngủ với bác sĩ. Thường họ sẽ chọn thời điểm sau giấc ngủ chính của bạn hoặc dặn lấy máu sau vài ngày nghỉ khi đã ngủ đêm trở lại. Đừng tự chọn giờ ngẫu nhiên vì kết quả dễ bị lệch.
Xét nghiệm testosterone làm ở đâu?
Nên làm ở bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép, theo chỉ định của bác sĩ nội tiết, nam khoa hay tiết niệu. Làm ở nơi có bác sĩ đọc kết quả giúp bạn hiểu ý nghĩa con số và biết bước tiếp theo.
Kết quả testosterone thấp có nghĩa là phải điều trị không?
Chưa chắc. Bác sĩ cần xem lại thời điểm lấy máu, làm lại nếu cần, tìm nguyên nhân như béo bụng, thiếu ngủ, bệnh tuyến yên. Có người chỉ cần sửa lối sống, có người cần điều trị nguyên nhân, và quyết định đó thuộc về bác sĩ.
Đang dùng thuốc điều trị bệnh khác có ảnh hưởng kết quả không?
Có thể. Một số thuốc điều trị bệnh mạn tính, thuốc giảm đau mạnh hay sản phẩm tăng cơ ảnh hưởng tới nội tiết. Hãy mang toàn bộ thuốc đang dùng tới buổi khám, không tự ngừng thuốc trước khi xét nghiệm nếu bác sĩ không dặn.