CuongTrang.comCường Tráng
Tâm lý nam giới

Trầm cảm ở đàn ông: dấu hiệu ẩn sau cáu gắt, nhậu nhiều và vùi đầu làm việc

Đàn ông ít khi nói "em buồn". Nỗi buồn kéo dài thường lộ ra thành cáu gắt, nhậu nhiều, làm quá sức. Cách nhận ra, việc làm tuần này và khi nào đi khám.

A Vietnamese man in his early forties wearing a charcoal shirt sits alone on a riverside bench at dusk, seen from behind, wide shot, fading orange sky

Trầm cảm ở đàn ông thường không lộ ra bằng nước mắt mà bằng cáu gắt, rút vào im lặng, uống rượu nhiều hơn, làm việc tới khuya để khỏi phải nghĩ, mất hứng với những thứ trước đây thích. Nếu những thay đổi đó kéo dài vài tuần liền và làm cuộc sống chệch đi, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải lúc "cố thêm chút nữa". Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được đó có phải trầm cảm hay không.

Lấy một ví dụ giả định: anh Tuấn, 42 tuổi, trưởng nhóm kinh doanh. Nửa năm nay anh về muộn, cuối tuần vẫn ôm máy tính, nhậu với khách ba bốn tối một tuần. Vợ thấy anh hay quát con vì chuyện nhỏ, ăn ít, ngủ chập chờn. Hỏi thì anh nói "mệt việc thôi". Không ai trong nhà, kể cả anh, nghĩ tới chữ trầm cảm. Bài này viết cho những người như anh Tuấn và người nhà của anh.

Vì sao nỗi buồn của đàn ông hay bị nhìn nhầm

Từ nhỏ, nhiều cậu bé được dạy "con trai không được khóc", lớn lên thành người đàn ông quen nuốt cảm xúc vào trong. Câu dạy đó không giúp ai mạnh hơn; nó chỉ làm cho nỗi buồn đổi hình dạng. Thay vì nói "dạo này em thấy trống rỗng", người đàn ông nói "mệt quá", "đừng hỏi nữa", hoặc không nói gì mà cầm chai bia. Người ngoài nhìn thấy cái vỏ là sự khó chịu, nên phản ứng lại bằng trách móc, và vòng lặp càng siết.

Thứ hai, nhiều biểu hiện của tâm trạng sa sút ở nam giới trông giống "tính xấu" hơn là "đang khổ": nóng nảy, liều lĩnh khi lái xe, tiêu tiền bốc đồng, làm việc không nghỉ. Gia đình dễ coi đó là chuyện đạo đức hay thói quen, trong khi bên dưới có thể là một người đang kiệt sức và không biết gọi tên cảm giác của mình.

Thứ ba, đàn ông hay kể bệnh bằng cơ thể. Họ đi khám vì đau đầu, đau dạ dày, mất ngủ, tức ngực, đau lưng, và chỉ kể phần đó. Bác sĩ khám thấy không có gì nặng, kê dặn nghỉ ngơi, người đàn ông về nhà nghĩ "vậy là mình làm quá". Phần tâm trạng chưa bao giờ được đặt lên bàn. Nếu bạn đang đọc bài này cho chính mình, hãy nhớ: kể với bác sĩ cả chuyện buồn chán, mất hứng thú, không phải là than vãn mà là thông tin y khoa cần có.

Người nhà nhìn thấy gì, bên trong có thể đang là gì

Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn đọc lại những thay đổi quen mắt theo một cách khác, để biết khi nào nên mở lời và đề nghị đi khám.

Điều người nhà thấyCó thể đang diễn ra bên trongCâu hỏi nên tự đặt
Cáu với vợ con vì chuyện nhỏ, quát rồi lại hối hậnSức chịu đựng cạn kiệt, mọi thứ đều thấy nặng nềMình có còn kiên nhẫn như năm ngoái không?
Nhậu nhiều hơn, uống một mình, uống để ngủDùng rượu để tắt bớt cảm giác khó chịuNếu không uống tối nay thì mình sẽ cảm thấy thế nào?
Làm việc tới khuya, cuối tuần không nghỉBận để không phải ngồi yên với suy nghĩ của mìnhCó lúc nào mình ngồi không mà thấy dễ chịu không?
Bỏ đá bóng, bỏ câu cá, không gặp bạnMất hứng thú với những thứ từng mang lại niềm vuiLần cuối mình thật sự thấy vui là khi nào?
Ngủ ít hoặc ngủ li bì, ăn thất thườngNhịp cơ thể bị đảo lộn kéo dàiGiấc ngủ của mình đổi khác bao lâu rồi?
Hay nói "có mình hay không cũng thế"Cảm giác vô dụng, là gánh nặngĐây là dấu hiệu cần nói chuyện với người có chuyên môn sớm

Một hai dòng trong bảng xuất hiện trong một tuần bận rộn là chuyện bình thường. Điều đáng để tâm là khi nhiều dòng cùng lúc kéo dài từ hai tuần trở lên, hoặc khi dòng cuối cùng xuất hiện, dù chỉ một lần.

Bốn hiểu lầm hay gặp và sự thật phía sau

Hiểu lầm: "Đàn ông mà buồn là yếu đuối." Sự thật: trầm cảm và các rối loạn cảm xúc không chọn người yếu hay người mạnh. Người gánh trách nhiệm nặng, không có chỗ xả, lại càng dễ cạn sức. Thừa nhận mình đang không ổn đòi hỏi can đảm hơn là gồng lên mãi.

Hiểu lầm: "Cứ đi nhậu với anh em là khuây khoả." Sự thật: vài cốc bia có thể làm dịu trong một buổi tối, nhưng rượu làm giấc ngủ nông hơn và sáng hôm sau tâm trạng thường tệ đi. Dùng rượu như liều thuốc an thần hằng đêm là một tín hiệu cần chú ý, không phải là cách chữa.

Hiểu lầm: "Bận rộn thì không còn thời gian buồn." Sự thật: làm việc không nghỉ chỉ hoãn cảm giác lại, rồi nó quay về vào lúc nằm xuống giường hay khi một việc nhỏ trục trặc. Nhiều người sụp xuống đúng vào kỳ nghỉ, khi không còn gì để chạy theo.

Hiểu lầm: "Đi khám tâm lý là bị điên, ghi vào hồ sơ thì mất việc." Sự thật: khám sức khoẻ tâm thần là khám như mọi chuyên khoa khác, phần lớn người đến chỉ cần trò chuyện, theo dõi và thay đổi nhịp sống. Thông tin người bệnh được giữ riêng tư; nếu lo, bạn có quyền hỏi rõ ngay từ đầu ai được xem hồ sơ của mình.

Tuần này làm được gì, theo thứ tự

Không cần làm mọi thứ một lúc. Năm việc dưới đây xếp từ dễ tới khó, mỗi việc chỉ tốn vài phút đến một buổi.

  1. Ghi ba dòng mỗi tối trong bảy ngày. Hôm nay ngủ mấy tiếng, uống bao nhiêu, điều gì làm mình khó chịu nhất. Không phân tích, chỉ ghi. Sau một tuần, bạn sẽ có thứ cụ thể để kể với bác sĩ thay vì câu "dạo này mệt".
  2. Chọn một người để nói một câu thật. Không cần kể hết. Chỉ cần: "Dạo này anh thấy không ổn lắm, không phải do việc đâu, anh cũng chưa rõ là gì." Câu đó mở cửa mà không bắt bạn phải giải thích ngay.
  3. Bớt rượu trong bảy ngày để thấy mình thật sự ra sao. Không phải để thử thách ý chí, mà để tách xem tâm trạng là do rượu kéo xuống hay có từ trước. Nếu bớt rượu mà khó ngủ, bồn chồn nhiều, hãy ghi lại và kể với bác sĩ.
  4. Đặt một buổi ra ngoài trời có cử động. Đi bộ nửa tiếng, đạp xe, ra bờ sông. Không cần thấy vui ngay; mục đích là cho cơ thể một nhịp khác ngoài bàn làm việc và bàn nhậu.
  5. Đặt lịch khám. Có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa quen, hoặc khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện, hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép. Mang theo ba dòng ghi chép của tuần.

Điều KHÔNG cần làm: không cần tự mua thuốc ngủ, thuốc bổ thần kinh hay các loại "trà an thần" bán trên mạng. Mọi quyết định dùng thuốc thuộc về bác sĩ sau khi khám. Cũng không cần nghỉ việc ngay hay quyết định lớn nào trong lúc tâm trạng đang đi xuống.

Nói với bác sĩ thế nào để không bị dừng ở "anh mệt thôi"

Buổi khám thường ngắn, và đàn ông hay rút gọn câu chuyện tới mức bác sĩ không còn gì để hỏi. Nên chuẩn bị trước ba ý: điều gì thay đổi, thay đổi bao lâu, ảnh hưởng tới công việc và gia đình ra sao. Một câu mở đầu có thể là: "Cháu đến vì mất ngủ, nhưng thật ra mấy tháng nay cháu thấy mất hứng với mọi thứ, hay cáu với vợ con, và uống rượu nhiều hơn để ngủ."

Đừng giấu chuyện uống rượu hay chuyện nợ nần, vì bác sĩ cần biết bối cảnh để đánh giá đúng. Nếu từng có lúc nghĩ "giá mình biến mất thì tốt", hãy nói ra, kể cả khi ý nghĩ đó chỉ thoáng qua. Bác sĩ được đào tạo để nghe điều đó mà không phán xét, và đó là thông tin quan trọng nhất của buổi khám.

Nên hỏi lại trước khi ra về: "Bác sĩ nghĩ cháu nên theo dõi thế nào, khi nào quay lại, và nếu thấy tệ hơn thì cháu làm gì?" Có câu trả lời cho câu hỏi cuối, bạn sẽ yên tâm hơn trong những tuần sau. Nếu thấy chưa hợp với người khám, bạn có quyền tìm ý kiến khác; điều quan trọng là không bỏ dở.

Sau buổi khám đầu tiên: những tuần sau thường diễn ra thế nào

Nhiều người nghĩ đi khám một lần là xong, rồi thất vọng vì tuần sau vẫn thấy nặng nề. Thực tế, hồi phục tâm trạng thường đi theo từng bậc nhỏ và có lúc lùi lại. Bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thường hẹn gặp lại sau một khoảng thời gian để xem điều gì đã đổi, điều gì chưa. Việc của bạn là giữ lịch hẹn, kể thật, kể cả khi thấy "chẳng có gì tiến bộ".

Trong ví dụ của anh Tuấn, những tuần đầu thay đổi rõ nhất không phải là tâm trạng mà là những việc nhỏ: anh về nhà sớm hơn hai tối mỗi tuần, ngủ được thêm một chút, bớt một cuộc nhậu. Vợ anh nhận ra anh ít quát con hơn trước khi chính anh nhận ra. Đó là kiểu tiến triển thường gặp: người xung quanh thấy trước, người trong cuộc thấy sau.

Nếu đang trong thời gian theo dõi mà bạn thấy tệ đi rõ, ví dụ mất ngủ hoàn toàn, không ra khỏi giường được, hay xuất hiện ý nghĩ tự hại, đừng chờ tới lịch hẹn kế tiếp. Liên hệ lại nơi đã khám sớm hơn, hoặc đến cơ sở y tế ngay. Hỏi trước bác sĩ cách liên hệ khi cần là một việc nhỏ nhưng rất có ích.

Khi nào gặp bác sĩ và khi nào cần hỗ trợ ngay

Nên đặt lịch khám trong tuần nếu có một trong các dấu hiệu sau kéo dài khoảng hai tuần trở lên:

  • Buồn, trống rỗng hoặc cáu bẳn gần như cả ngày, nhiều ngày liền.
  • Mất hứng thú với công việc, con cái, sở thích từng làm mình vui.
  • Ngủ quá ít hoặc quá nhiều, ăn mất ngon hoặc ăn vô độ, sụt hoặc tăng cân rõ.
  • Uống rượu nhiều hơn hẳn, uống một mình, uống từ sáng.
  • Khó tập trung tới mức sai sót trong công việc, quên việc, lái xe lơ đãng.
  • Thường xuyên thấy mình vô dụng, là gánh nặng cho gia đình.

Cần tìm người hỗ trợ NGAY, không chờ lịch khám, nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ tự làm hại bản thân, nói lời từ biệt, cho đồ đạc, tìm cách tự hại, hoặc đã có hành động tự hại. Khi đó: đừng để người đó ở một mình, cất các vật có thể gây nguy hiểm, gọi cấp cứu hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, và có thể liên hệ đường dây hỗ trợ tâm lý. Đây là tình huống cấp cứu y tế, giống như đau thắt ngực.

Câu hỏi thường gặp

Đàn ông có hay bị trầm cảm không hay chủ yếu là phụ nữ?

Đàn ông cũng gặp trầm cảm, chỉ là ít đi khám và biểu hiện khác. Nhiều người không được nhận ra vì triệu chứng lộ ra thành cáu gắt, uống rượu, làm việc quá sức thay vì buồn bã, khóc lóc như người ta vẫn hình dung.

Cáu gắt suốt có phải là dấu hiệu trầm cảm không?

Cáu gắt có nhiều nguyên nhân như thiếu ngủ, áp lực việc, đau ốm. Nhưng nếu cáu gắt kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất hứng thú, mất ngủ, uống rượu nhiều hơn, thì nên kể với bác sĩ để được đánh giá chứ không tự kết luận.

Chồng nhất định không chịu đi khám thì vợ nên làm gì?

Đừng bắt đầu bằng chữ trầm cảm. Hãy nói về điều cụ thể bạn thấy và nỗi lo của bạn, rồi đề nghị đi khám vì mất ngủ hay đau đầu trước. Khi đã ngồi trước bác sĩ, nhiều người tự kể thêm phần tâm trạng.

Đi khám tâm lý có bắt buộc phải uống thuốc không?

Không. Có người chỉ cần trò chuyện trị liệu, theo dõi và điều chỉnh nếp sống. Có dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ sau khi khám, và bạn luôn có quyền hỏi kỹ lý do, lợi ích và điều cần theo dõi.

Bỏ rượu một thời gian có giúp tâm trạng tốt lên không?

Với nhiều người, bớt rượu giúp giấc ngủ sâu hơn và buổi sáng nhẹ nhõm hơn. Nhưng nếu bỏ rượu mà thấy run tay, vã mồ hôi, bồn chồn nhiều, cần đi khám ngay vì có thể phải được theo dõi khi giảm rượu.

Ý nghĩ "giá mình biến mất" thoáng qua có cần lo không?

Có, cần được nói ra. Ý nghĩ đó dù thoáng qua cũng là tín hiệu cần nói chuyện với người có chuyên môn sớm. Nếu ý nghĩ trở nên rõ ràng hơn hoặc có kế hoạch, hãy tìm người ở cạnh, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138