Người đàn ông thừa cân rõ vẫn có thể chạy bộ, nhưng nên đi bộ nhanh đều đặn vài tuần trước, rồi mới chuyển dần sang chạy xen đi bộ với những đoạn chạy rất ngắn, vì gân và khớp gối, cổ chân thích nghi chậm hơn tim phổi, và đau gối, đau gót là lý do bỏ cuộc hay gặp nhất ở nhóm này. Đi bộ nhanh bản thân nó đã là một buổi tập có giá trị, không phải bước phụ.
Ví dụ giả định: anh Phong, 34 tuổi, chạy xe công nghệ, nặng hơn thời mới cưới khoảng mười lăm cân. Nhóm bạn cũ rủ chạy giải năm cây số sau ba tháng. Anh mua đôi giày mới, sáng hôm sau ra bờ sông chạy liền hai mươi phút, tuần sau đầu gối phải đau âm ỉ, gót chân buốt mỗi sáng bước xuống giường. Bài này giúp những người như anh Phong đi đường vòng một chút, để tới đích mà không phải dừng giữa chừng.
Đi bộ nhanh và chạy bộ khác nhau ở đâu với người nặng cân
Hai hình thức đều tốt cho tim mạch. Khác biệt lớn nhất nằm ở lực dội lên khớp mỗi bước chân.
| Khía cạnh | Đi bộ nhanh | Chạy bộ |
|---|---|---|
| Lực lên khớp mỗi bước | Luôn có một chân chạm đất, lực dội vừa phải | Có pha bay, mỗi lần tiếp đất lực dội lớn hơn nhiều lần |
| Tốc độ thích nghi | Gân, khớp theo kịp nhanh | Tim phổi khoẻ lên nhanh hơn gân và sụn, dễ vượt sức chịu của khớp |
| Nguy cơ đau gối, gót, ống chân | Thấp | Cao hơn ở tuần đầu, nhất là khi tăng nhanh |
| Dễ duy trì lâu | Dễ, đi được ở nhiều nơi, ít đổ mồ hôi | Cần ý chí hơn, ngại nắng, ngại mưa |
| Hợp với ai trước | Người lâu không vận động, nặng cân nhiều, đang đau khớp | Người đã đi bộ nhanh đều vài tuần mà khớp yên |
Điều này không có nghĩa người nặng cân không được chạy. Nó chỉ có nghĩa thứ tự đúng là đi trước, chạy sau. Người bỏ qua bước đi bộ thường không thiếu sức tim phổi; họ dừng vì gối hoặc gót đau.
Chuyển từ đi bộ sang chạy, từng chặng một
Khung dưới đây là tham khảo; chặng nào thấy khớp còn đau thì ở lại chặng đó thêm, không có gì phải vội.
- Chặng một, khoảng ba đến bốn tuần: đi bộ nhanh. Ba đến bốn buổi một tuần, mỗi buổi chừng ba mươi phút, đi nhanh tới mức thở rõ nhưng vẫn nói được thành câu. Chỉ chuyển chặng khi đi liền ba mươi phút mà hôm sau gối và gót đều yên.
- Chặng hai: chạy thật ngắn xen đi bộ. Trong buổi đi bộ, chạy chậm chừng ba mươi giây, đi bộ hai phút, lặp lại khoảng sáu đến tám lần. Chạy chậm tới mức người đi bộ nhanh bên cạnh có thể vượt bạn.
- Chặng ba: tăng dần đoạn chạy. Mỗi tuần kéo đoạn chạy dài thêm một chút, giữ đoạn đi bộ để hồi. Không tăng cùng lúc cả thời gian chạy lẫn số buổi.
- Chặng bốn: chạy liền một quãng ngắn. Khi đã chạy được vài phút liền nhiều lần trong buổi mà không đau, thử chạy liền mười phút với tốc độ rất chậm. Đi bộ vẫn là phần làm nóng và thả lỏng.
Nếu có hẹn chạy giải với bạn bè, hãy chọn cự li vừa sức, chạy xen đi bộ cũng được, và đừng lấy giờ hoàn thành làm mục tiêu. Đến đích không đau còn hơn chạy nhanh rồi nghỉ cả tháng.
Một mẹo nhỏ để biết mình đang tăng đúng nhịp: mỗi tuần chỉ thay đổi một thứ, hoặc thêm thời gian chạy, hoặc thêm một buổi, hoặc đổi sang đường có dốc nhẹ. Thay hai ba thứ cùng lúc thì khi gối đau, bạn không biết do đâu để lùi lại đúng chỗ. Ghi chép ngắn sau mỗi buổi giúp việc này dễ hơn nhiều.
Đau ở đâu, nghĩa là gì, làm gì
Mỏi đùi, mỏi bắp chân một hai ngày sau buổi tập. Thường là cơ đang thích nghi. Vẫn đi bộ nhẹ được, buổi sau giữ nguyên mức, chưa tăng.
Đau quanh hoặc phía trước đầu gối khi chạy, nhất là lúc xuống dốc. Dấu hiệu khớp gối đang chịu tải nhiều hơn mức quen. Quay về đi bộ nhanh một tuần, chọn đường bằng, rút ngắn đoạn chạy khi quay lại.
Đau gót buốt khi bước những bước đầu tiên buổi sáng. Hay gặp ở người nặng cân mới chạy. Giảm chạy, đi giày có đệm, tránh đi chân trần trên nền cứng. Nếu kéo dài quá hai tuần, nên đi khám.
Đau dọc mặt trong xương ống chân. Thường do tăng quá nhanh. Nghỉ chạy, đi bộ hoặc đạp xe thay thế. Nếu có một điểm đau nhói khi ấn vào xương, đau cả khi nghỉ, cần đi khám để loại trừ rạn xương.
Sưng, nóng ở một khớp, hoặc đau làm thay đổi dáng đi. Không chạy tiếp. Đây là lúc đi khám chứ không phải lúc cố.
Chuẩn bị đường, giày và giờ chạy
Ba thứ dưới đây ảnh hưởng tới khớp nhiều hơn người ta nghĩ, và chuẩn bị đúng không tốn mấy tiền:
- Giày vừa chân, đế còn đệm. Đi thử vào buổi chiều khi chân đã hơi nở, mang loại tất định dùng, mũi giày còn chừng một đốt ngón tay. Người nặng cân không cần giày đắt nhất, cần giày êm, đế không quá mỏng, không mòn lệch.
- Mặt đường bằng phẳng. Đường chạy ven sông, công viên có mặt đường bằng là lựa chọn tốt. Tránh đường dốc dài, vỉa hè gồ ghề, và tránh chạy vòng tròn rất hẹp làm cổ chân phải xoay liên tục.
- Giờ mát. Sáng sớm hoặc chiều muộn. Người nặng cân sinh nhiệt nhiều hơn và dễ say nóng hơn; trời oi thì giảm tốc độ, mang nước.
- Quần áo không cọ xát. Quần có lớp lót mềm hoặc quần bó ngắn bên trong giúp đùi không bị cọ rát, một lý do nhỏ khiến nhiều người ngại ra đường lần thứ hai.
- Điện thoại hoặc đồng hồ chỉ để bấm giờ. Không cần thiết bị đắt; một chiếc đồng hồ bấm giây đủ cho chạy xen đi bộ.
Không cần đai nịt bụng, áo đổ mồ hôi hay quấn ni lông khi chạy. Chúng không làm giảm mỡ, chỉ làm bạn mất nước và dễ say nóng.
Ngại người khác nhìn: chuyện ít ai nói ra
Nhiều người đàn ông nặng cân không ngại mệt, mà ngại bị nhìn. Bụng rung khi chạy, thở phì phò, áo ướt đẫm, cảm giác ai cũng đang đánh giá mình. Cảm giác ấy có thật và dễ hiểu. Điều nên biết là phần lớn người chạy buổi sáng đang bận với hơi thở của chính họ, và ở bất kỳ đường chạy nào cũng có những người vừa mới bắt đầu như bạn.
Vài cách giúp dễ chịu hơn ở những tuần đầu: chọn khung giờ vắng; đi cùng một người bạn hay người nhà để vừa đi vừa nói chuyện; chọn đường vòng quanh khu dân cư thay vì đường chạy đông người; mặc áo hơi rộng, màu sẫm nếu thấy thoải mái hơn. Khi đã quen, nhiều người tự thấy mình chẳng còn để ý ai nhìn.
Nếu vợ hay người thân muốn động viên, cách hiệu quả không phải là nhắc cân nặng mà là đi cùng. Câu mẫu người vợ có thể dùng: "Sáng mai em cũng muốn đi bộ, anh dắt em đi một vòng bờ sông nhé." Một lời rủ như thế nhẹ nhàng hơn mọi lời khuyên, và người đàn ông thường dễ nhận lời hơn khi việc tập không bị biến thành chuyện "sửa" cơ thể mình.
Thêm sức cho chân để gối gánh đỡ hơn
Một lý do khiến người nặng cân hay đau gối khi chạy là cơ đùi và cơ mông chưa đủ khoẻ để đỡ cho khớp. Mỗi bước chạy, cơ là bộ giảm chấn đầu tiên; cơ yếu thì lực dội đi thẳng vào gối và gót. Vì vậy, song song với đi bộ nhanh, nên thêm mười lăm phút tập sức mạnh cho chân hai lần mỗi tuần, làm vào ngày không chạy hoặc ngay sau buổi đi bộ.
Ba động tác đủ dùng: ngồi xuống đứng lên khỏi ghế, làm chậm, gối hướng theo mũi chân; bước lên bậc thềm thấp, mỗi chân một lượt, vịn tay nếu cần; đứng nhón gót chậm rồi hạ xuống chậm, hai tay vịn tường. Mỗi động tác hai đến ba lượt, mỗi lượt dừng khi còn làm được vài lần nữa. Người đang đau gối nên chọn ghế cao hơn, xuống nông hơn, miễn là không đau.
Anh Phong trong ví dụ có thể làm ba động tác này ngay ở nhà sau khi chạy xe về, trước bữa tối. Sau một hai tháng, nhiều người nhận ra đi cầu thang nhẹ hơn, đứng dậy khỏi ghế dễ hơn, và những đoạn chạy ngắn bớt nặng nề ở đầu gối. Tập sức mạnh không thay được việc chuyển dần từ đi sang chạy, nhưng làm cho quá trình đó trơn tru hơn.
Khi nào cần gặp bác sĩ trước hoặc trong khi tập
Người thừa cân nhiều thường đi kèm huyết áp cao, mỡ máu, đường huyết cao hoặc ngưng thở khi ngủ mà chưa được phát hiện. Nếu đã lâu không khám tổng quát, nên đi khám trước khi bắt đầu chạy, kể với bác sĩ dự định tập của mình. Nếu đang điều trị bệnh tim, tiểu đường hay huyết áp, hỏi bác sĩ mức tập phù hợp và có cần lưu ý gì về thuốc khi vận động.
Dừng tập ngay và gọi cấp cứu nếu thấy đau thắt hoặc nặng ngực, khó thở dữ dội không tương xứng với mức đang chạy, choáng muốn ngất, tim đập loạn, hoặc lơ mơ, nói lắp, yếu một bên người. Với trời nóng, các dấu hiệu say nóng như đau đầu, buồn nôn, da nóng đỏ, lú lẫn cũng là lý do dừng ngay, vào chỗ mát, uống nước và gọi giúp đỡ nếu không đỡ nhanh.
Đặt lịch khám ở chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình khi đau gối, gót, ống chân kéo dài quá hai tuần dù đã giảm tập; khi khớp sưng; hoặc khi phải đổi dáng đi vì đau. Kể rõ: "Cháu nặng hơn trước khoảng mười lăm cân, mới bắt đầu chạy được ba tuần, đau mặt trong gối phải, xuống cầu thang đau hơn." Thông tin như vậy giúp bác sĩ khoanh vùng nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Cần giảm bao nhiêu cân thì mới nên chạy bộ?
Không có con số bắt buộc. Điều quyết định là khớp của bạn chịu được tới đâu khi chuyển dần từ đi bộ sang chạy. Đi bộ nhanh đều vài tuần mà khớp yên thì có thể thử chạy xen đi bộ, dù cân nặng chưa thay đổi nhiều.
Chạy bộ có làm hỏng đầu gối người nặng cân không?
Tăng quá nhanh thì dễ đau gối. Chuyển dần, đường bằng, giày phù hợp và tập thêm sức mạnh cho đùi, hông giúp gối chịu tải tốt hơn. Đau kéo dài hoặc sưng khớp thì nên đi khám thay vì cố chạy tiếp.
Chạy trên máy chạy bộ có đỡ đau khớp hơn chạy ngoài đường không?
Băng chạy thường êm hơn mặt đường bê tông và dễ chỉnh tốc độ, nên nhiều người mới tập thấy dễ chịu hơn. Nhưng nguyên tắc tăng dần vẫn như nhau. Đừng chỉnh tốc độ quá nhanh chỉ vì máy cho phép.
Đi bộ nhanh mỗi ngày có đủ để giảm cân không?
Đi bộ nhanh đều đặn giúp tiêu hao năng lượng và cải thiện sức khoẻ tim mạch, nhưng cân nặng còn phụ thuộc nhiều vào ăn uống, rượu bia và giấc ngủ. Coi đi bộ là một phần, không phải toàn bộ, của việc giảm cân.
Có nên mặc áo đổ mồ hôi hay quấn bụng khi chạy cho nhanh giảm mỡ không?
Không nên. Mồ hôi ra nhiều chỉ là mất nước, uống nước vào là cân quay lại. Quấn kín còn làm cơ thể nóng lên nhanh, dễ say nóng, nhất là ở người nặng cân chạy giữa trời oi.
Đau gót chân buổi sáng sau khi mới chạy thì có phải nghỉ hẳn không?
Nên giảm chạy và chuyển sang đi bộ hoặc đạp xe một thời gian, đi giày êm, tránh đi chân trần trên nền cứng. Nếu đau kéo dài hơn hai tuần hoặc tăng dần, nên đi khám để được hướng dẫn cụ thể.