Với đàn ông trung niên đau gối, bơi và tập dưới nước thường là lựa chọn nhẹ nhàng cho khớp vì nước đỡ bớt sức nặng cơ thể; kiểu bơi hợp nhất cho gối thường là bơi sải, bơi ngửa và đi bộ dưới nước, còn bơi ếch với cú đạp vặn gối có thể làm đau thêm ở một số người. Bắt đầu bằng những buổi ngắn chừng hai mươi đến ba mươi phút, xen nghỉ, rồi tăng dần, và vẫn nên giữ thêm vài bài tập sức mạnh chân trên cạn.
Ví dụ giả định: chú Thành, 56 tuổi, thợ sửa điện lạnh, mấy năm nay đau gối khi leo thang và đi bộ lâu. Đi khám, bác sĩ dặn giảm leo trèo và gợi ý đi bơi. Chú biết bơi ếch từ hồi nhỏ tắm sông, ra bể bơi được hai tuần thì thấy gối còn khó chịu hơn. Bài này giải thích vì sao, và chú nên bơi thế nào.
Vì sao nước hợp với đầu gối đang đau
Khi đứng dưới nước ngang ngực, phần lớn sức nặng cơ thể được nước nâng đỡ, nên khớp gối chịu tải ít hơn nhiều so với đi bộ trên đường. Đồng thời, nước cản lại mọi chuyển động, nên cơ đùi, cơ mông vẫn phải làm việc. Đây là điều hiếm có: vận động được cả tim mạch lẫn cơ bắp mà khớp gần như không bị dội.
Nhiệt độ nước bể bơi thường mát, nhiều người thấy khớp dễ cử động hơn khi ở dưới nước. Với người thừa cân, xuống nước còn có lợi ở chỗ cảm giác nặng nề biến mất, dễ vận động lâu hơn mà không thấy kiệt sức. Đó là lý do bác sĩ hay gợi ý bơi cho người đau gối, đau hông hoặc đang thừa cân nhiều.
Tuy nhiên, nước không làm mọi kiểu vận động đều nhẹ cho gối. Chú Thành bơi ếch, và cú đạp chân của bơi ếch là cú đạp xoay gối ra ngoài rồi kẹp mạnh vào. Với một đầu gối đang có vấn đề, động tác vặn xoắn ấy lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi có thể làm gối khó chịu thêm. Vấn đề không nằm ở việc đi bơi, mà ở kiểu bơi.
Cũng cần nói rõ: đau gối ở người trung niên có nhiều nguyên nhân khác nhau, từ hao mòn sụn khớp, tổn thương sụn chêm cũ, tới viêm khớp. Bơi hợp với phần lớn các trường hợp, nhưng không phải tất cả. Nếu chưa từng được khám vì đau gối, hãy đi khám trước để biết gối mình đang ra sao, rồi mới chọn cách vận động. Bài này dành cho người đã được bác sĩ đồng ý cho vận động dưới nước.
Kiểu bơi và đầu gối
Bảng dưới là hướng dẫn chung. Gối của mỗi người khác nhau; kiểu nào bơi xong hôm sau gối yên thì kiểu đó hợp với bạn.
| Kiểu vận động | Với gối | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đi bộ dưới nước | Rất nhẹ, hợp để bắt đầu | Đứng ở chỗ nước ngang ngực, đi tới đi lui, có thể đi ngang, đi lùi |
| Bơi sải | Đạp chân thẳng, nhẹ gối | Đạp từ hông, gối thả lỏng, không gập mạnh |
| Bơi ngửa | Đạp chân thẳng, nhẹ gối, dễ thở | Hợp với người chưa quen úp mặt xuống nước |
| Bám phao đạp chân | Nhẹ nếu đạp chân thẳng | Dùng phao bám tay, tập cho chân quen đạp đúng |
| Bơi ếch | Cú đạp xoay và kẹp gối, có thể làm đau ở một số người | Nếu thấy khó chịu, đổi sang đạp chân kiểu sải trong khi tay vẫn quạt kiểu ếch |
| Bơi bướm | Nặng cho lưng và vai, không phù hợp người mới | Không cần tập |
Một cách điều chỉnh nhiều người dùng: giữ tay quạt kiểu ếch quen thuộc, nhưng chân đạp lên xuống như bơi sải. Hơi lạ vài buổi đầu, sau đó quen. Gối không còn phải xoay vặn mà vẫn bơi được theo cách mình thấy thoải mái.
Buổi đầu tiên ở bể bơi
Buổi đầu không nhằm bơi được bao xa, mà nhằm cho cơ thể và gối làm quen. Thứ tự hợp lý:
- Tắm tráng, làm nóng trên bờ năm phút. Xoay vai, xoay hông, đá chân nhẹ, ngồi xuống đứng lên vài lần.
- Xuống nước từ từ theo bậc thang. Không nhảy, nhất là vào buổi sáng sớm mát trời. Dội nước lên ngực, đứng một lúc cho quen.
- Mười phút đi bộ dưới nước. Đi tới, đi lùi, đi ngang, bước dài, nhấc gối cao. Để ý gối có đau không.
- Mười đến mười lăm phút bơi xen nghỉ. Bơi một chiều ngắn, bám thành bể nghỉ thở, rồi bơi tiếp. Chọn bơi sải hoặc bơi ngửa nếu biết; nếu chỉ biết bơi ếch, thử đổi kiểu đạp chân.
- Năm phút thả lỏng. Đi bộ chậm dưới nước, rồi lên bờ, giãn nhẹ đùi trước, đùi sau, bắp chân.
Ghi lại hôm sau gối thấy thế nào. Gối yên hoặc dễ chịu hơn là tín hiệu tốt, buổi sau có thể kéo dài thêm vài phút. Gối đau hơn rõ, sưng lên, thì buổi sau quay về đi bộ dưới nước và xem lại kiểu đạp chân.
Học bơi hoặc học lại ở tuổi ngoài 50
Nhiều đàn ông Việt tuổi trung niên chỉ biết bơi kiểu tắm sông, hoặc không biết bơi. Không có gì phải ngại khi bắt đầu muộn:
- Lớp học bơi cho người lớn ở bể bơi cộng đồng thường có, học vài buổi để thở đúng và đạp chân đúng giúp bơi lâu mà ít mệt hơn nhiều.
- Chưa biết bơi thì vẫn tập được dưới nước: đi bộ dưới nước, bám thành bể đạp chân, đứng nước ngang ngực làm động tác tay. Đây đã là một buổi tập đầy đủ.
- Kính bơi vừa mặt và mũ bơi làm việc úp mặt xuống nước dễ chịu hơn hẳn, nhất là với người chưa quen.
- Áo bơi dài tay giúp ngại ngần bớt đi với những ai không thoải mái khi để lộ người, và che nắng nếu bơi bể ngoài trời.
- Chọn giờ vắng để có một làn bơi riêng, không phải vội vì người phía sau.
Câu nói mẫu khi đăng ký lớp: "Chú năm mươi sáu tuổi, đau gối, bơi ếch được một ít, muốn học bơi sải hoặc bơi ngửa để đỡ gối. Lớp mình có kèm người lớn tuổi không?" Nói rõ như vậy để người hướng dẫn biết mà điều chỉnh, không bắt chú tập như học viên trẻ.
Những cái sai hay gặp ở bể bơi
Bơi một mạch thật lâu cho đáng tiền vé. Buổi đầu bơi liền bốn mươi lăm phút thường làm vai, gối và cả tim mệt quá mức. Bơi xen nghỉ, tăng dần, lâu dài có ích hơn.
Thi lặn nín thở xem ai xa hơn. Không hợp với người trung niên, nhất là có huyết áp cao hay bệnh tim. Bơi theo nhịp thở đều là đủ.
Bơi ngay sau bữa ăn no hoặc sau khi uống rượu bia. Đi bơi sau tiệc, sau khi nhậu là tình huống nguy hiểm có thật: phản xạ chậm, dễ chuột rút, dễ đuối nước. Không xuống nước sau khi đã uống rượu bia.
Vào phòng xông hơi nóng ngay sau khi bơi. Người có huyết áp cao, bệnh tim cần hỏi bác sĩ trước; thay đổi nhiệt độ đột ngột không có lợi. Nếu được phép thì vào ngắn và uống đủ nước.
Chỉ bơi, bỏ hẳn tập trên cạn. Bơi rất tốt cho tim và khớp, nhưng nước nâng đỡ cơ thể nên xương và cơ chân ít chịu tải. Người trung niên vẫn cần thêm đi bộ và bài sức mạnh cho chân trên cạn trong giới hạn gối chịu được.
Bơi bao lâu là đủ và ghép với tập trên cạn
Một khung tham khảo phổ biến cho người trung niên: hai đến ba buổi bơi hoặc tập dưới nước mỗi tuần, mỗi buổi chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút tính cả thời gian nghỉ. Đây không phải con số bắt buộc. Người mới bắt đầu có thể chỉ hai mươi phút, miễn là đều đặn. Thước đo đúng là cảm giác của gối ngày hôm sau và sức bền tăng dần theo từng tuần. Một dấu hiệu tiến bộ dễ thấy: cùng một quãng bơi mà số lần phải bám thành bể nghỉ giảm dần, hơi thở đều hơn, lên bờ không còn thấy chân run. Khi đó mới thêm vài phút cho buổi bơi, không thêm số buổi cùng lúc.
Với chú Thành, một tuần có thể xếp như sau: thứ hai và thứ năm bơi buổi sáng sớm trước khi đi làm; thứ ba và thứ bảy tập mười lăm phút ở nhà với ba động tác cho chân: ngồi xuống đứng lên khỏi ghế cao, nằm ngửa nâng thẳng từng chân, đứng nhón gót vịn tường; chủ nhật đi bộ cùng vợ trên đường bằng, quãng ngắn. Gối được nghỉ khỏi những việc làm đau, nhưng cơ quanh gối vẫn được dùng đều.
Cơ đùi khoẻ hơn giúp đỡ cho khớp gối, nên phần tập trên cạn quan trọng không kém phần bơi. Nếu đang theo một chương trình phục hồi chức năng do bác sĩ hay kỹ thuật viên hướng dẫn, hãy cho họ biết bạn đang bơi để họ điều chỉnh bài tập cho khớp với lịch bơi.
An toàn ở bể và khi nào gặp bác sĩ
Đừng bơi một mình ở nơi vắng không có cứu hộ. Nếu có bệnh tim, huyết áp, động kinh hoặc tiểu đường đang dùng thuốc, hãy báo cho nhân viên cứu hộ và người đi cùng biết. Chuột rút khi đang bơi: giữ bình tĩnh, nằm ngửa thả nổi hoặc bám vào thành bể, gọi người giúp, duỗi nhẹ cơ bị rút.
Lên bờ và nhờ người giúp ngay, gọi cấp cứu nếu không đỡ nhanh, khi thấy: đau hoặc tức ngực; khó thở bất thường; tim đập loạn; choáng váng; yếu tê một bên người. Không cố bơi nốt vòng cuối.
Đi khám lại ở chuyên khoa cơ xương khớp hoặc phục hồi chức năng nếu gối sưng nóng, đau tăng dần dù đã đổi sang kiểu bơi nhẹ gối, gối kẹt không duỗi thẳng được, hoặc đau cả khi nghỉ và về đêm. Câu nói mẫu: "Bác sĩ cho chú hỏi, chú đi bơi được một tháng, đã đổi từ bơi ếch sang bơi ngửa nhưng gối phải vẫn sưng sau mỗi buổi, chú có nên bơi tiếp không?" Mang theo ghi chép các buổi bơi để bác sĩ dễ xem.
Câu hỏi thường gặp
Đau gối có nên bơi ếch không?
Nhiều người đau gối thấy cú đạp chân của bơi ếch làm gối khó chịu vì gối phải xoay và kẹp mạnh. Nếu bạn cũng vậy, thử giữ tay kiểu ếch nhưng đạp chân kiểu sải, hoặc chuyển sang bơi ngửa. Nếu bơi ếch mà gối vẫn yên thì không cần đổi.
Không biết bơi thì tập dưới nước được không?
Được. Đi bộ dưới nước ở chỗ nước ngang ngực, bám thành bể đạp chân, làm động tác tay khi đứng đều là bài tập tốt cho người đau gối. Hãy tập ở khu nước nông, có cứu hộ, và không ra chỗ sâu khi chưa biết bơi.
Bơi có làm giảm cân như chạy bộ không?
Bơi giúp tiêu hao năng lượng và cải thiện sức khoẻ tim mạch, nhưng nhiều người thấy đói hơn sau khi bơi và ăn bù nhiều hơn. Cân nặng còn tuỳ ăn uống. Với người đau gối, ưu điểm lớn của bơi là vận động được đều mà khớp không bị đau.
Đi bơi buổi sáng sớm mùa lạnh có sao không?
Người khoẻ thì vẫn bơi được, nhưng nên xuống nước từ từ, làm nóng kỹ trên bờ và chọn bể nước ấm nếu có. Người có huyết áp cao, bệnh tim nên hỏi bác sĩ và tránh những sáng rét đậm, vì nước lạnh làm huyết áp thay đổi nhanh.
Bơi xong gối đỡ đau ngay, có nên bơi mỗi ngày không?
Nếu gối dễ chịu và không mệt quá, bơi gần như mỗi ngày với cường độ vừa là chuyện nhiều người làm được. Tuy vậy, nên có vài ngày tập sức mạnh chân trên cạn và vài ngày nghỉ, để cơ thể vận động đa dạng và vai không bị quá tải.
Có cần mua đồ bảo vệ gối khi đi bơi không?
Thường không cần. Điều quan trọng hơn là kiểu đạp chân và lượng bơi vừa phải. Nếu đang dùng nẹp hay băng gối theo chỉ định, hãy hỏi bác sĩ có cần dùng khi xuống nước không.