Phần lớn cơn đau lưng dưới và cứng cổ của đàn ông ngồi văn phòng đến từ việc ngồi một tư thế quá lâu, và cách giảm hiệu quả nhất thường là xen những lần đứng dậy vận động ngắn trong ngày, kèm vài động tác giữ hông, lưng và vai linh hoạt, chứ không phải nằm nghỉ hay chờ cuối tuần đi xoa bóp. Nếu đau kèm tê, yếu chân, rối loạn tiểu tiện hoặc đau tăng về đêm, đó lại là chuyện khác và cần đi khám.
Ví dụ giả định: anh Tuấn, 42 tuổi, trưởng nhóm kỹ thuật ở một công ty phần mềm, ngồi trung bình mười tiếng mỗi ngày tính cả họp và lái xe. Ba giờ chiều là lưng dưới bắt đầu nặng, tối về quay cổ sang trái thấy kẹt. Cuối tuần anh đi xoa bóp, đỡ được hai ngày rồi đâu lại vào đấy. Bài này đưa ra một chuỗi vận động gắn vào chính ngày làm việc của anh, không cần thay đồ, không cần phòng tập.
Vì sao ngồi lâu làm lưng và cổ cứng
Cơ không được dùng thì co rút và yếu đi. Khi ngồi, cơ gập hông phía trước đùi luôn ở tư thế ngắn, còn cơ mông gần như nghỉ hoàn toàn. Ngồi như vậy nhiều năm, khi đứng dậy cơ gập hông kéo vùng thắt lưng về phía trước, phần lưng dưới phải gánh thay việc của cơ mông. Cảm giác mỏi lưng cuối chiều phần nhiều là cảm giác của những cơ làm việc sai vai.
Đầu đưa ra trước màn hình là thêm tải cho cổ. Màn hình đặt thấp, laptop để trên bàn, điện thoại cầm dưới ngực đều kéo đầu chúi ra trước. Đầu càng xa trục cơ thể, cơ gáy và vai càng phải gồng để giữ. Sau vài giờ, vùng gáy căng cứng, quay đầu kém, có người đau lan lên đầu.
Tư thế chuẩn không quan trọng bằng việc đổi tư thế. Nhiều người cố ngồi thẳng lưng suốt tám tiếng rồi vẫn đau. Không có tư thế nào giữ mãi mà không mỏi. Điều cơ thể cần là được thay đổi: đứng, đi, vươn, xoay. Một tư thế tạm ổn mà được đổi mỗi nửa giờ thường dễ chịu hơn một tư thế hoàn hảo mà ngồi im cả buổi.
Căng thẳng công việc cũng làm vai cứng. Lúc dồn việc, nhiều người vô thức nhún vai, nghiến răng, nín thở. Đây không phải chuyện tâm lý suông; cơ vai gồng liên tục cả buổi thì cuối ngày mỏi thật.
Ít vận động ngoài giờ làm thì cơ thân người yếu dần. Anh Tuấn trong ví dụ đi làm bằng ô tô, về nhà ngồi sofa, cuối tuần ngồi cà phê. Cơ bụng, cơ lưng và cơ mông, những cơ giữ cột sống ổn định, gần như không bao giờ phải làm việc hết sức. Đến khi bê thùng nước hay cúi nhặt đồ, một cử động bình thường cũng đủ làm lưng "khựng". Nhiều cơn đau lưng cấp xuất hiện đúng lúc như vậy, nhưng gốc rễ đã có từ nhiều năm ngồi.
Chuỗi vận động gắn vào một ngày làm việc
Bảng dưới là một cách sắp xếp tham khảo cho người làm giờ hành chính. Không cần làm đủ mọi dòng; làm được một nửa đã khác hẳn ngồi im cả ngày.
| Thời điểm | Việc làm | Thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đến cơ quan | Đi bộ từ bãi xe vào, đi cầu thang thay thang máy vài tầng | Năm đến mười phút | Làm nóng người trước khi ngồi |
| Mỗi khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút ngồi | Đứng dậy, vươn người, đi lấy nước hoặc đi một vòng | Một đến hai phút | Đặt cốc nước nhỏ để buộc phải đi rót |
| Giữa buổi sáng | Ba động tác: gập hông đứng, xoay ngực, kéo cằm | Ba đến bốn phút | Làm ngay cạnh bàn |
| Sau bữa trưa | Đi bộ chậm quanh toà nhà hoặc hành lang | Mười phút | Thay vì nằm gục trên bàn ngay sau ăn |
| Giữa buổi chiều, lúc lưng bắt đầu nặng | Leo cầu thang lên xuống hai ba tầng | Năm phút | Lên vừa sức, xuống chậm, tay vịn lan can |
| Cuộc gọi không cần màn hình | Đứng hoặc đi qua lại khi nghe điện thoại | Tuỳ cuộc gọi | Cách dễ nhất để bớt giờ ngồi |
| Tối về nhà | Nằm ngửa co gối, ôm gối vào ngực, giãn hông | Năm phút | Nhẹ nhàng, không gồng |
Đặt nhắc giờ trên máy tính là đủ, không cần thiết bị đeo tay. Mấy ngày đầu sẽ thấy phiền; sau chừng hai tuần, việc đứng dậy thành phản xạ, nhiều người tự đứng trước cả khi chuông báo.
Năm động tác làm ngay ở bàn và cầu thang
Các động tác dưới đây không cần thay đồ, không cần thảm, và làm được trong khi đang mặc sơ mi. Làm chậm, thở đều, không cố tới mức đau.
- Gập hông đứng. Đứng thẳng, hai tay chống hông, đẩy mông ra sau như sắp ngồi xuống ghế, lưng giữ thẳng, rồi đứng lên và siết nhẹ mông. Mười lần. Động tác này đánh thức cơ mông đã nghỉ cả buổi.
- Giãn cơ gập hông kiểu bước dài. Bước một chân lên trước, gối sau hơi chùng, đẩy nhẹ hông về trước cho tới khi thấy căng ở mặt trước đùi chân sau. Giữ chừng hai mươi giây mỗi bên. Có thể vịn bàn cho vững.
- Xoay ngực khi ngồi. Ngồi thẳng, hai tay khoanh trước ngực, xoay phần thân trên sang trái rồi sang phải, hông giữ yên. Mỗi bên năm lần, chậm. Phần lưng giữa linh hoạt hơn thì cổ và lưng dưới bớt phải gánh.
- Kéo cằm. Ngồi thẳng, mắt nhìn thẳng, kéo cằm lùi về sau như muốn tạo cằm hai ngấn, giữ ba giây rồi thả. Mười lần. Đây là động tác đưa đầu về lại trục, đối trọng với việc chúi về màn hình.
- Leo cầu thang có kiểm soát. Lên cầu thang với nhịp đều, đặt cả bàn chân lên bậc, xuống chậm và vịn tay. Năm phút leo cầu thang vừa là vận động tim mạch, vừa dùng tới cơ mông và đùi mà cả ngày ngồi bỏ quên.
Nếu động tác nào làm đau nhói, tê lan xuống chân hoặc lên tay, bỏ động tác đó. Cảm giác căng nhẹ là ổn; đau rõ là tín hiệu dừng.
Chỉnh chỗ ngồi trong mười phút
Chỗ ngồi không chữa được đau lưng, nhưng chỗ ngồi sai có thể làm mọi động tác ở trên mất tác dụng. Kiểm nhanh mấy điểm sau:
- Mép trên màn hình ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút. Dùng laptop thì kê máy lên giá hoặc chồng giấy, dùng bàn phím và chuột rời.
- Bàn chân đặt phẳng trên sàn, đùi gần song song mặt sàn. Ghế cao quá thì kê một hộp nhỏ dưới chân.
- Lưng dưới có chỗ tựa. Ghế không có phần đỡ thắt lưng thì kê một chiếc gối nhỏ hoặc khăn cuộn sau lưng.
- Khuỷu tay gần thân người, vai thả lỏng, không phải với ra xa để gõ phím.
- Điện thoại đưa lên ngang tầm mắt khi đọc lâu, thay vì cúi xuống.
- Ghế lái xe cũng là chỗ ngồi. Người lái xe nhiều nên chỉnh lưng ghế gần thẳng, ngồi sát vào, dừng nghỉ đứng dậy vận động sau mỗi chặng dài.
Không cần mua ghế công thái học đắt tiền ngay. Thử chỉnh những thứ có sẵn trước, xem cơ thể phản ứng thế nào trong hai tuần, rồi hãy quyết định có cần đầu tư thêm không. Bàn đứng cũng chỉ có ích khi bạn đổi qua lại giữa đứng và ngồi; đứng im cả ngày cũng mỏi như ngồi im.
Hiểu lầm hay gặp và sự thật
Hiểu lầm: đau lưng thì phải nằm nghỉ cho đến khi hết. Sự thật: với đau lưng thông thường không có dấu hiệu đáng ngại, nằm im nhiều ngày thường làm lưng cứng thêm. Vận động nhẹ trong giới hạn chịu được, như đi bộ chậm, thường giúp hồi phục tốt hơn.
Hiểu lầm: bẻ lưng, bẻ cổ nghe kêu rắc là xương đã về chỗ. Sự thật: tiếng kêu là bọt khí trong khớp, không phải xương "trật" rồi "vào". Tự vặn mạnh cổ, hoặc để người không có chuyên môn bẻ cổ cho mình, có thể gây hại. Muốn được nắn chỉnh, hãy tìm người có chuyên môn ở cơ sở có giấy phép.
Hiểu lầm: đeo đai lưng cả ngày cho lưng được đỡ. Sự thật: đai có thể đỡ tạm trong vài việc như bê vác, nhưng đeo suốt ngày làm cơ lưng và bụng lười hoạt động hơn. Có nên đeo hay không, đeo lúc nào, nên hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Hiểu lầm: dân văn phòng thì đau lưng là chuyện đương nhiên, chịu thôi. Sự thật: đau mỏi do ngồi lâu rất hay gặp nhưng không phải định mệnh. Đổi cách ngồi và thêm vận động thường giảm rõ sau vài tuần. Còn nếu đã làm đều mà không đỡ, đó là lý do đi khám chứ không phải lý do chấp nhận.
Khi nào đau lưng không còn là chuyện ngồi lâu
Đi cấp cứu ngay nếu đau lưng kèm một trong các dấu hiệu sau: tê vùng quanh hậu môn, bẹn hoặc mặt trong đùi; bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất tự chủ đại tiện; yếu hai chân tăng dần, đi loạng choạng. Đây là các dấu hiệu chèn ép thần kinh cần xử lý gấp, không chờ sáng mai. Cũng đi cấp cứu nếu đau lưng hoặc đau giữa hai bả vai xảy ra đột ngột, dữ dội, kèm vã mồ hôi, khó thở hoặc đau ngực.
Đặt lịch khám ở khoa cơ xương khớp, cột sống hoặc phục hồi chức năng nếu: đau lan từ lưng xuống mông và chân, kèm tê hay châm chích; đau tăng về đêm, nằm nghỉ cũng không đỡ; đau kèm sốt, sút cân không rõ lý do; đau sau một cú ngã hay va đập; đã vận động và chỉnh chỗ ngồi đều đặn vài tuần mà không bớt. Với cổ, đi khám khi tê hoặc yếu lan xuống tay, cầm đồ hay rơi, hoặc đau đầu dữ dội khác hẳn mọi lần.
Khi gặp bác sĩ, kể theo thứ tự cho gọn: đau ở đâu, lan tới đâu, bắt đầu từ bao giờ, ngồi hay đứng thì đau hơn, đã làm gì và thấy đỡ hay không. Câu mẫu: "Cháu ngồi máy tính khoảng mười tiếng mỗi ngày, ba tháng nay đau lưng dưới, hai tuần gần đây thấy tê xuống mông và bắp chân trái, nhất là khi ngồi lâu." Kể như vậy giúp bác sĩ biết ngay cần khám kỹ phần nào.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi văn phòng bao lâu thì nên đứng dậy một lần?
Khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là mốc tham khảo dễ nhớ. Chỉ cần đứng dậy một hai phút, đi lại hoặc vươn người là đủ. Quan trọng là đều đặn trong cả ngày chứ không phải dồn vào một lần dài.
Đi xoa bóp có chữa được đau lưng văn phòng không?
Xoa bóp ở nơi có chuyên môn có thể giúp dễ chịu tạm thời, nhưng nếu ngày nào cũng ngồi im mười tiếng thì cơn đau sẽ quay lại. Coi xoa bóp là phần phụ, còn vận động trong ngày mới là phần chính.
Có nên mua ghế công thái học đắt tiền ngay không?
Chưa cần vội. Chỉnh màn hình, kê chân và đỡ thắt lưng bằng đồ có sẵn trước, rồi theo dõi vài tuần. Ghế tốt có ích, nhưng không thay được việc đứng dậy và vận động định kỳ.
Tập gym nặng có giúp hết đau lưng văn phòng không?
Tập sức mạnh đúng kỹ thuật có thể giúp lưng khoẻ hơn về lâu dài, nhưng đang đau mà lao vào tập nặng dễ làm tệ thêm. Nên bắt đầu từ những động tác nhẹ, tăng dần, và hỏi người có chuyên môn nếu đã từng đau lan xuống chân.
Cổ cứng kèm đau đầu có phải đi khám không?
Cứng cổ kèm đau đầu nhẹ sau ngày dài ngồi máy là hay gặp. Nhưng nếu đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn mọi lần, kèm nôn, sốt, cứng gáy hoặc yếu tay chân, cần đi cấp cứu ngay. Đau đầu kéo dài nhiều tuần cũng nên đi khám.
Làm việc tại nhà trên giường hay ghế sofa có sao không?
Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng ngày nào cũng gập người làm việc trên sofa thường làm cổ và lưng mỏi hơn ngồi bàn. Nếu làm ở nhà thường xuyên, dành một góc có bàn ghế và màn hình kê đúng tầm.