Trong tháng đầu sau khi mất việc, việc quan trọng nhất với sức khoẻ không phải là tìm được việc mới ngay, mà là giữ được nhịp ngày, giấc ngủ, bữa ăn, sự vận động và sự kết nối với gia đình. Người giữ được những thứ đó thường đứng dậy nhanh hơn. Người để chúng trôi đi dễ rơi vào vòng ngủ muộn, uống nhiều, tự trách, và việc tìm việc lại càng khó.
Ví dụ giả định: anh Phong, 46 tuổi, kỹ sư bảo trì ở một nhà máy hai mươi năm. Đợt cắt giảm cuối năm có tên anh. Tuần đầu anh vẫn dậy lúc năm giờ như thói quen, rồi ngồi đó không biết làm gì. Tuần thứ hai anh ngủ tới trưa. Anh chưa nói với mẹ già, chỉ nói với vợ một câu ngắn rồi không nhắc lại. Bài này đi theo bốn tuần đầu của những người như anh.
Vì sao mất việc ở tuổi này đau hơn người ta nghĩ
Với nhiều người đàn ông, công việc là câu trả lời cho câu hỏi "mình là ai". Khi gặp người lạ, câu thứ hai sau tên thường là "anh làm gì". Mất việc vì thế không chỉ mất lương, mà mất luôn chỗ đứng trong câu chuyện của chính mình. Cảm giác này càng nặng ở tuổi trung niên, khi người ta đã quen một vị trí, một tay nghề, một nhóm đồng nghiệp gắn bó cả chục năm.
Thêm vào đó là nỗi lo thực tế: con đang đi học, khoản trả góp còn đó, bố mẹ đã già. Nhiều người tự nhủ "đàn ông mà để vợ nuôi thì còn ra gì". Câu tự nhủ đó là một định kiến cũ, không phải sự thật về giá trị của bạn, nhưng nó có sức nặng thật và làm người ta xấu hổ, ngại ra đường, ngại gặp bạn bè.
Mất việc cũng lấy đi cấu trúc của một ngày. Không còn giờ dậy, giờ ra khỏi nhà, giờ ăn trưa cùng đồng nghiệp. Cơ thể quen nhịp đó nay bị thả trôi, dẫn tới ngủ lệch, ăn thất thường, ngồi một chỗ nhiều. Những thay đổi nhỏ này cộng lại có thể kéo tâm trạng xuống nhanh hơn chính tin mất việc.
Bốn tuần đầu: việc nên làm cho sức khoẻ và tinh thần
Lịch dưới đây không phải kế hoạch tìm việc, mà là cái khung để giữ người khoẻ trong lúc tìm việc. Mỗi tuần chỉ cần làm được phần lớn, không cần hoàn hảo.
| Tuần | Việc chính | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Giữ giờ dậy cũ, ra khỏi nhà mỗi sáng dù chỉ để đi bộ; nói với vợ đầy đủ; xem lại giấy tờ, trợ cấp, bảo hiểm | Nằm lì, nhậu "giải sầu" nhiều tối liền, giấu gia đình |
| Tuần 2 | Lập lịch ngày như một ngày làm việc: sáng việc nhà hoặc học thêm, chiều liên hệ người quen trong nghề, tối với con | Lướt điện thoại tới khuya, ngủ bù ban ngày |
| Tuần 3 | Gặp ít nhất hai người cùng nghề để nói chuyện, không nhất thiết xin việc; duy trì vận động | Từ chối mọi lời mời vì ngại bị hỏi |
| Tuần 4 | Nhìn lại: ngủ, ăn, tâm trạng đang ra sao; nếu đi xuống rõ thì đặt lịch khám | Tự trách bản thân vì chưa có việc mới sau một tháng |
Tìm việc ở tuổi trung niên thường mất thời gian. Một tháng chưa có việc là chuyện bình thường, không phải bằng chứng mình hết giá trị. Cái khung trên giúp bạn vẫn là người khoẻ, tỉnh táo khi cơ hội tới.
Nói với vợ, con và bố mẹ: mỗi người một cách
Với vợ, nói đủ và sớm. Không chỉ nói "anh nghỉ rồi", mà nói cả khoản trợ cấp, khoản tiết kiệm, dự định ba tháng tới, và cảm giác của mình. Câu mẫu: "Công ty cắt giảm, anh có tên. Anh buồn và hơi hoảng, nhưng mình còn đủ chi tiêu khoảng mấy tháng. Anh muốn em biết hết để hai đứa cùng tính, và anh cần em đừng để anh ở lì trong nhà." Câu cuối là lời nhờ cụ thể, giúp vợ biết mình có thể làm gì.
Với con, nói theo tuổi. Con nhỏ chỉ cần biết bố đổi chỗ làm và sẽ có nhiều thời gian ở nhà hơn. Con tuổi teen thường đã đoán được, nên nói thật và bình tĩnh: "Bố đang tìm việc mới. Nhà mình sẽ bớt vài khoản, nhưng việc học của con vẫn giữ." Con cái lo nhất là cảm giác bất ổn; một câu nói rõ ràng làm chúng yên tâm hơn là im lặng.
Với bố mẹ già, chọn lúc và chọn lời. Nhiều người giấu bố mẹ vì sợ ông bà lo. Nếu bố mẹ sống gần, việc giấu thường không kéo dài được. Một câu nhẹ nhàng: "Con đang chuyển việc, có quãng nghỉ một thời gian, bố mẹ đừng lo, con tính được." Điều cần tránh là để người khác báo tin trước bạn.
Những cái sai hay gặp và vì sao
Nhậu giải sầu với đồng nghiệp cũ mỗi tối. Tuần đầu, gặp nhau là cần thiết. Nhưng nếu thành thói quen hằng tối, rượu làm giấc ngủ nông, sáng dậy uể oải, và câu chuyện lặp đi lặp lại về công ty cũ giữ bạn ở lại quá khứ.
Nhận vội một việc không hợp chỉ để "có việc". Đôi khi đây là lựa chọn thực tế vì tiền. Nhưng nếu làm vì xấu hổ chứ không vì tính toán, bạn có thể lại rơi vào một chỗ làm khiến mình kiệt sức. Bàn với vợ trước khi nhận.
Mang tiền trợ cấp đi đầu tư một phi vụ lớn. Lúc đang hoảng, người ta dễ bị cuốn vào lời mời "làm ăn nhanh". Đây là lúc nên giữ tiền chắc nhất, chờ tinh thần ổn định rồi mới tính chuyện lớn.
Ở lì trong nhà để tránh gặp người quen. Càng tránh, cảm giác xấu hổ càng lớn. Người quen trong nghề lại thường là nguồn giới thiệu việc tốt nhất. Ra ngoài và nói thật về hoàn cảnh thường nhẹ nhõm hơn bạn nghĩ.
Coi việc nhà là "việc của vợ" dù đang ở nhà. Cùng làm việc nhà trong giai đoạn này giữ cho bạn có việc hữu ích mỗi ngày, và giảm căng thẳng trong gia đình khi vợ đang gánh thêm.
Giữ cơ thể khoẻ khi không còn giờ đi làm
Những thói quen dưới đây nhỏ nhưng là phần nền giúp tâm trạng không trượt xuống:
- Dậy đúng giờ cũ. Đặt báo thức như ngày còn đi làm, kể cả cuối tuần. Giấc ngủ đều là thứ đầu tiên bị mất và cũng là thứ giữ tinh thần tốt nhất.
- Ra ngoài trời trước chín giờ sáng. Đi bộ, đạp xe, đi chợ cùng vợ. Ánh sáng buổi sáng giúp đồng hồ cơ thể giữ nhịp.
- Có một việc tay chân mỗi ngày. Sửa đồ trong nhà, làm vườn, câu cá, nấu một bữa. Thấy một việc được làm xong mang lại cảm giác mình vẫn có ích.
- Giữ bữa ăn đúng giờ. Ở nhà rất dễ ăn vặt cả ngày hoặc bỏ bữa trưa.
- Hạn chế màn hình buổi tối. Đọc tin tức, mạng xã hội tới khuya chỉ thêm so sánh và lo lắng.
Không cần biến giai đoạn này thành một chương trình cải thiện bản thân hoành tráng. Giữ được nền là đủ, phần còn lại sẽ đến dần.
Người vợ giúp được gì, và điều nên tránh
Người vợ thường là người đầu tiên thấy chồng thay đổi sau khi mất việc, nhưng cũng là người dễ bị cuốn vào lo lắng nhất. Điều giúp ích nhiều nhất không phải là những lời động viên chung chung như "anh giỏi thế, lo gì", mà là giữ cho nhịp nhà không đổi: bữa cơm vẫn đúng giờ, việc đưa đón con vẫn chia như cũ, cuối tuần vẫn có một việc cả nhà cùng làm. Nhịp nhà ổn định là chỗ bám cho người đang chao đảo.
Nên hỏi về cảm giác, đừng chỉ hỏi về tiến độ. Câu "Hôm nay anh nộp được mấy hồ sơ?" hỏi mỗi tối dễ biến thành áp lực. Câu "Hôm nay anh thấy thế nào?" mở đường cho chồng kể thật. Khi chồng kể, nghe hết rồi mới góp ý, và có lúc chỉ cần nghe.
Điều nên tránh: so sánh với chồng người khác, nhắc khoản tiền thiếu trước mặt con, hay tự gánh hết mà không nói ra rồi tới lúc kiệt sức thì bùng lên. Người vợ cũng cần chỗ để kể, có thể là chị em, bạn thân, hoặc một buổi gặp chuyên gia tâm lý. Hai người cùng kiệt sức thì không ai đỡ được ai.
Khi đã có việc mới: giữ lại điều học được
Nhiều người khi có việc mới thì quay lại ngay nhịp cũ: làm tới khuya, bỏ đi bộ, bỏ bữa cơm nhà, nhậu với đồng nghiệp mới để hoà nhập. Quãng mất việc, dù khó, thường cho người ta thấy rõ những điều mình đã bỏ quên: con lớn lên thế nào, giấc ngủ quý ra sao, bạn bè nào còn ở lại.
Trong ví dụ của anh Phong, quãng ba tháng ở nhà là lần đầu tiên anh đưa con đi học đều đặn và đi câu với bạn cũ mỗi sáng chủ nhật. Khi có việc ở xưởng mới, anh giữ lại thói quen đi câu và dặn mình về nhà trước bảy giờ ít nhất ba tối một tuần. Những thói quen nhỏ đó là phần lãi của một giai đoạn khó, và nên được giữ như giữ một khoản tiết kiệm. Nếu sau khi đi làm lại mà bạn vẫn thấy nặng nề, mất ngủ, không vui lên được, đừng nghĩ "có việc rồi còn đòi gì", mà nên kể với bác sĩ.
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc tìm hỗ trợ ngay
Buồn, lo, mất ngủ vài đêm sau khi mất việc là phản ứng bình thường. Nên đi khám, có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa hoặc khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện, khi: tâm trạng sa sút kéo dài trên hai tuần không đỡ; mất ngủ hầu hết các đêm; không còn muốn ra khỏi nhà hay gặp ai; uống rượu hằng ngày; ăn không thấy ngon, sụt cân rõ; hoặc người nhà nói bạn đã khác hẳn. Khi đi khám, kể luôn chuyện mất việc, vì đó là bối cảnh bác sĩ cần biết.
Nên chú ý cả những triệu chứng trên cơ thể: đau đầu, đau dạ dày, hồi hộp, huyết áp tăng ở người vốn có huyết áp cao. Căng thẳng kéo dài có thể làm các bệnh sẵn có nặng lên. Đau thắt ngực, khó thở, méo miệng, yếu nửa người là dấu hiệu cấp cứu, cần gọi cấp cứu ngay.
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ tự làm hại bản thân, nghĩ rằng gia đình sẽ tốt hơn khi không có mình, cần tìm người hỗ trợ ngay: nói với người nhà để có người ở cạnh, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, có thể liên hệ đường dây hỗ trợ tâm lý. Mất việc là chuyện có thể đi qua; đây không phải lúc để chịu đựng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Mất việc rồi suốt ngày buồn chán có phải là trầm cảm không?
Buồn chán sau mất việc là phản ứng bình thường và thường nhẹ dần khi nhịp sống ổn định lại. Nếu kéo dài hơn hai tuần kèm mất ngủ, mất hứng thú, không muốn gặp ai, nên đi khám để được đánh giá, không tự kết luận.
Có nên giấu vợ chuyện mất việc vài tuần để tự xoay xở không?
Không nên. Giấu buộc bạn phải diễn vẻ đi làm mỗi ngày, rất tốn sức và dễ lộ. Vợ biết sớm có thể cùng điều chỉnh chi tiêu và là chỗ dựa tinh thần quan trọng nhất trong giai đoạn này.
Ở nhà lâu ngày nên làm gì để không thấy mình vô dụng?
Giữ lịch ngày như khi đi làm, nhận một phần việc nhà rõ ràng, học thêm một kỹ năng gần nghề, và giúp ai đó một việc cụ thể. Cảm giác có ích đến từ việc làm xong những việc nhỏ hằng ngày.
Nhậu với bạn bè có giúp vượt qua cú sốc mất việc không?
Một vài buổi gặp gỡ có thể giúp bạn được lắng nghe. Nhưng nhậu thường xuyên làm giấc ngủ kém, tâm trạng sáng hôm sau tệ hơn và tốn tiền trong lúc đang thiếu. Nên gặp bạn ở quán trà, đi câu, đi bộ thay vì luôn là bàn nhậu.
Mất việc làm huyết áp tăng có thật không?
Căng thẳng kéo dài có thể làm huyết áp dao động, nhất là ở người đã có huyết áp cao. Nếu bạn đang theo dõi huyết áp, hãy tiếp tục đo và tái khám đúng hẹn, không bỏ thuốc bác sĩ đã kê vì lý do tiền bạc mà không hỏi ý kiến.
Khi nào chuyện mất việc trở thành tình huống cần hỗ trợ khẩn cấp?
Khi xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, nói những câu như gia đình sẽ tốt hơn nếu không có mình, hoặc không ăn không ngủ nhiều ngày. Lúc đó cần có người ở cạnh, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.