Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng không phải là lối thoát an toàn: chúng vẫn đưa nicotine vào người, giữ nguyên sự lệ thuộc, có những rủi ro riêng cho phổi và tim mạch, và hơi thải ra vẫn ảnh hưởng tới người xung quanh. Chuyển từ thuốc điếu sang hút điện tử là đổi hình thức, chưa phải là bỏ thuốc; ở Việt Nam, các sản phẩm này hiện đã bị pháp luật cấm.
Ví dụ giả định: anh Nam, 29 tuổi, thiết kế đồ hoạ, hút thuốc điếu từ thời sinh viên. Khi vợ có thai, anh chuyển sang một loại pod nhỏ gọn vì nghĩ "không có khói, không có mùi, chắc đỡ hại cho vợ". Sau vài tháng, anh nhận ra mình hút nhiều hơn trước, cầm thiết bị gần như cả ngày. Bài này đi qua từng hiểu lầm anh Nam từng tin, rồi bàn cách bỏ cho thật.
Hiểu lầm thứ nhất tới thứ năm, và sự thật
"Không có khói thì không độc." Thứ bạn hít vào là một dạng hạt sương chứa nicotine, dung môi, hương liệu và các chất sinh ra khi bị đun nóng. Không có khói như thuốc điếu không có nghĩa là không có chất có hại đi vào phổi.
"Không có nicotine nên không nghiện." Phần lớn sản phẩm trên thị trường có nicotine, nhiều loại ở nồng độ cao, dù vỏ ngoài không ghi rõ. Người dùng thường thấy khó bỏ hơn khi chuyển sang loại hút liên tục được.
"Hút điện tử là cách bỏ thuốc điếu." Nhiều người cuối cùng hút cả hai loại: điện tử ở nhà, ở cơ quan, thuốc điếu khi nhậu. Đổi hình thức mà vẫn giữ nicotine thì vẫn còn lệ thuộc, và lợi ích sức khoẻ không bằng việc dừng hẳn.
"Thuốc lá nung nóng là thuốc lá sạch." Thuốc lá nung nóng vẫn dùng lá thuốc thật, chỉ đốt ở nhiệt độ thấp hơn. Nó vẫn đưa nicotine và nhiều chất từ lá thuốc vào người. Chưa có căn cứ để coi nó là an toàn.
"Mùi thơm thì người nhà không bị ảnh hưởng." Hơi thở ra vẫn mang nicotine và các hạt nhỏ, bám vào không khí, đồ đạc. Người mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh hô hấp vẫn chịu ảnh hưởng dù mùi dễ chịu hơn thuốc điếu.
"Người trẻ khoẻ hút chút không sao." Phổi và tim của người trẻ không miễn nhiễm. Thói quen bắt đầu ở tuổi hai mươi thường đi theo suốt nhiều năm, và càng hút lâu càng khó bỏ. Tuổi trẻ là lúc bỏ dễ nhất, không phải lúc được phép hút.
Vì sao nhiều người lại hút nhiều hơn sau khi chuyển
Với thuốc điếu, mỗi lần hút có điểm bắt đầu và kết thúc: châm lửa, hút hết, dập. Với thiết bị điện tử nhỏ gọn, không có điểm kết thúc. Anh Nam để nó trong túi áo, rút ra hút vài hơi khi đang vẽ, khi đợi thang máy, khi xem điện thoại, có khi không để ý mình đã hút bao nhiêu lần trong ngày. Nicotine vào người đều đặn hơn, thói quen bám chặt hơn.
Thêm vào đó, hương vị ngọt, thơm làm việc hút trở nên dễ chịu, ít bị người khác phàn nàn, nên anh hút cả ở những nơi trước đây không bao giờ châm thuốc: trong xe, trong phòng làm việc, thậm chí trong nhà. Phạm vi hút mở rộng ra, cơ hội hút tăng lên.
Đó là lý do người chuyển sang hút điện tử thường thấy khó bỏ không kém, có khi khó hơn thuốc điếu. Một số người còn tăng nồng độ hoặc đổi sang loại mạnh hơn khi thấy loại cũ "không đã", vô tình làm sự lệ thuộc nặng thêm. Biết điều này, anh Nam bắt đầu nhìn thiết bị trong túi không phải là "bước đệm để bỏ" mà là một dạng thuốc lá khác, cần được bỏ như thuốc lá.
Người nhà chịu ảnh hưởng thế nào
Lý do khiến anh Nam quyết định bỏ hẳn là khi bác sĩ khám thai hỏi trong nhà có ai hút thuốc không. Anh trả lời "chỉ hút điện tử thôi", và bác sĩ giải thích những điều dưới đây.
- Người mang thai. Nicotine không tốt cho sự phát triển của thai nhi. Hơi thở ra của người hút trong không gian kín vẫn mang nicotine tới người bên cạnh.
- Trẻ nhỏ. Trẻ thở nhanh hơn người lớn, hay bò, chơi trên sàn, ngậm đồ vật, nên dễ tiếp xúc với chất bám trên bề mặt. Trẻ có bệnh đường thở càng dễ bị ảnh hưởng.
- Nguy cơ ngộ độc tinh dầu. Hộp tinh dầu có mùi trái cây, màu sắc bắt mắt, dễ bị trẻ nhầm là đồ uống, đồ chơi. Trẻ nuốt phải dung dịch có nicotine là tình huống cấp cứu.
- Con lớn nhìn bố. Một thiết bị nhỏ gọn, thơm, bố dùng cả ngày dễ khiến con tuổi mới lớn nghĩ đó là thứ vô hại, sành điệu.
Vì vậy, "hút ngoài ban công" hay "chỉ hút điện tử" không bảo vệ được người nhà như nhiều người nghĩ. Cách bảo vệ chắc chắn nhất là không hút. Trong thời gian đang bỏ, ít nhất giữ cho nhà, xe hoàn toàn không có thuốc lá dưới bất kỳ dạng nào, và cất mọi thiết bị, tinh dầu ngoài tầm tay trẻ.
Bỏ hút điện tử: các bước của anh Nam
Cách bỏ về cơ bản giống bỏ thuốc điếu, nhưng có vài điểm riêng vì thiết bị luôn ở trong túi.
- Nhìn thật vào lượng hút. Trong ba ngày, mỗi lần rút thiết bị ra là đánh dấu vào cuốn sổ trắng. Anh Nam giật mình thấy con số cao hơn rất nhiều so với hồi hút thuốc điếu.
- Chọn ngày dừng và báo cho vợ. Anh chọn một ngày cuối tuần, trước ngày dự sinh vài tháng, để có thời gian vượt qua những tuần đầu.
- Không mua thêm tinh dầu, không đổi sang loại nhẹ hơn. Đổi loại chỉ kéo dài thói quen.
- Bỏ thiết bị đi, đừng cất "phòng khi". Thiết bị trong ngăn kéo là lời mời luôn chờ sẵn. Bỏ cả tinh dầu, đầu pod, đồ sạc.
- Thay thói quen tay và miệng. Chai nước, kẹo cao su không đường, một cây bút để xoay khi đang nghĩ ý tưởng.
- Gặp người tư vấn cai thuốc. Hỏi ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội của bệnh viện. Kể rõ đang hút điện tử loại gì, bao lâu, bao nhiêu lần một ngày.
Những ngày đầu, cơn thèm và cảm giác bứt rứt giống như khi bỏ thuốc điếu. Hãy dùng cách xử lý từng cơn: hoãn lại mười phút, đổi chỗ, uống nước, thở chậm, gọi cho người hỗ trợ.
Nói với vợ, với bạn bè khi bỏ
Anh Nam từng giấu vợ số lần hút trong ngày, vì nghĩ hút điện tử thì vợ không để ý. Khi quyết bỏ, việc đầu tiên anh làm là nói thật: "Em ơi, anh hút cái này nhiều hơn em nghĩ, anh muốn bỏ hẳn trước khi con ra đời. Mấy tuần đầu anh có cáu thì em nhắc anh đi bộ." Vợ anh không trách, chỉ hỏi cần giúp gì, và hai người thống nhất trong nhà, trong xe không có thiết bị nào nữa.
Với nhóm bạn thiết kế hay đứng chung hút trong giờ nghỉ, anh nói ngắn: "Tớ bỏ rồi, các cậu đừng mời. Giờ nghỉ tớ đi lấy nước, có gì gọi tớ." Có người trêu vài hôm rồi thôi, có người hỏi anh bỏ bằng cách nào vì cũng đang muốn bỏ. Một người làm trước thường kéo theo người khác.
Nếu bạn là người vợ, cách giúp hữu ích nhất thường là đừng biến mình thành người kiểm tra. Khen những ngày chồng giữ được, nhắc nhẹ khi thấy anh cầm điện thoại lâu rồi bồn chồn, và cùng anh đi khám nếu anh thấy khó. Nói cho chồng biết bạn lo cho con, nhưng đừng dùng đứa con để dằn vặt, vì cảm giác tội lỗi nặng nề lại khiến người ta tìm tới thuốc để xả.
Chuyện pháp luật và chuyện mua bán trôi nổi
Việt Nam đã cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Ngoài chuyện pháp luật, việc các sản phẩm này đi qua đường trôi nổi còn có nghĩa là người dùng hầu như không biết trong hộp tinh dầu thực sự có gì, nồng độ nicotine bao nhiêu, có lẫn chất cấm hay không. Đã có những trường hợp người trẻ bị ngộ độc vì tinh dầu pha trộn chất gây nghiện khác mà không hề biết.
Anh Nam từng mua tinh dầu qua người quen, không có thông tin gì rõ ràng trên vỏ hộp. Khi hiểu ra điều đó, anh thấy mình đã đưa vào phổi một thứ không rõ nguồn gốc mỗi ngày vài chục lần, ngay cạnh người vợ đang mang thai.
Nếu sau khi hút một loại tinh dầu lạ mà thấy chóng mặt nhiều, tim đập rất nhanh, buồn nôn, lú lẫn, ảo giác hay khó thở, hãy ngưng ngay, báo cho người bên cạnh và đi cấp cứu. Đừng cố ngồi đợi cho qua, và mang theo sản phẩm đã dùng để bác sĩ biết.
Khi nào gặp bác sĩ
Nên đi khám và hỏi tư vấn cai thuốc khi bạn đã thử bỏ hút điện tử nhưng không giữ được, khi hút cả điện tử lẫn thuốc điếu, hay khi có ho kéo dài, khò khè, khó thở khi gắng sức, đau ngực. Người có hen, bệnh tim, đang mang thai hoặc có vợ đang mang thai càng nên hỏi bác sĩ sớm. Câu mẫu: "Em hút thuốc lá điện tử khoảng hai năm, trước đó hút thuốc điếu, em muốn bỏ hẳn, bác sĩ hướng dẫn giúp em."
Khi đi khám, mang theo thiết bị hoặc hộp tinh dầu đang dùng nếu còn, để bác sĩ biết loại sản phẩm. Đừng ngại kể chuyện mua qua đường trôi nổi; bác sĩ cần thông tin để đánh giá sức khoẻ của bạn, không phải để xét lỗi. Nếu vợ đang mang thai, có thể nhờ bác sĩ sản khoa giới thiệu nơi tư vấn cai thuốc cho chồng ngay trong lần khám thai.
Gọi cấp cứu ngay khi khó thở đột ngột, đau ngực dữ dội, ho ra máu, lơ mơ sau khi hút, hoặc khi trẻ nhỏ trong nhà nuốt hay ngậm phải tinh dầu. Với trẻ, đừng cố gây nôn; mang trẻ cùng hộp tinh dầu tới cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc lá điện tử có ít hại hơn thuốc lá điếu không?
Không nên coi thuốc lá điện tử là an toàn. Nó vẫn đưa nicotine và nhiều chất khác vào phổi, giữ nguyên lệ thuộc và có rủi ro riêng. Với sức khoẻ, cách có lợi nhất là bỏ hẳn mọi dạng thuốc lá, không phải đổi sang dạng khác.
Chuyển sang thuốc lá điện tử có giúp bỏ thuốc lá không?
Nhiều người chuyển sang rồi hút cả hai loại hoặc hút nhiều hơn vì thiết bị dùng liên tục được. Muốn bỏ thì nên có ngày dừng, kế hoạch xử lý cơn thèm và hỏi tư vấn cai thuốc ở cơ sở y tế.
Hút thuốc lá điện tử trong nhà có ảnh hưởng tới vợ đang mang thai không?
Có. Hơi thở ra vẫn mang nicotine và các hạt nhỏ, ảnh hưởng tới người trong cùng không gian, nhất là người mang thai và trẻ nhỏ. Cách bảo vệ chắc chắn nhất là bỏ hút, ít nhất là giữ nhà và xe hoàn toàn không có thuốc lá.
Thuốc lá nung nóng có phải là thuốc lá sạch không?
Không. Thuốc lá nung nóng vẫn dùng lá thuốc thật và vẫn đưa nicotine cùng nhiều chất từ lá thuốc vào người. Chưa có căn cứ để coi nó là an toàn, và ở Việt Nam sản phẩm này cũng đã bị cấm.
Trẻ nhỏ lỡ nuốt tinh dầu thuốc lá điện tử thì phải làm sao?
Đây là tình huống cấp cứu. Không cố gây nôn, đưa trẻ cùng hộp tinh dầu tới cơ sở y tế gần nhất ngay. Để phòng, cất mọi thiết bị, tinh dầu ngoài tầm tay trẻ, tốt nhất là không giữ chúng trong nhà.