Vài đêm thức khuya cho kịp việc thì cơ thể chịu được, nhưng thiếu ngủ liên tục nhiều tuần làm giảm tập trung, dễ sai sót, dễ cáu, tăng thèm ăn và làm huyết áp, nhịp tim dễ dao động. Trong đợt, giữ một giấc ngủ lõi và giờ thức dậy cố định; hết đợt, hồi lại có kế hoạch trong khoảng một tuần thay vì ngủ bù một mạch cuối tuần.
Ví dụ giả định: Khoa, 29 tuổi, lập trình viên, ba tuần cuối dự án ngủ khoảng bốn năm tiếng mỗi đêm, uống hai ba ly cà phê sữa đá và một lon nước tăng lực mỗi ngày. Bàn giao xong, anh ngủ một mạch hai ngày cuối tuần, thứ Hai đi làm vẫn lờ đờ, tối lại không ngủ được. Kế toán mùa quyết toán, nhân viên kinh doanh chốt doanh số cuối quý, người làm sự kiện đều có những đợt như vậy. Bài này không khuyên bạn bỏ việc hay từ chối deadline, mà chỉ cách đi qua đợt cao điểm ít hao nhất và lấy lại sức sau đó.
Một đợt thức khuya làm gì với cơ thể
Ngủ không chỉ để nghỉ. Trong lúc ngủ, não sắp xếp lại những gì học được trong ngày, cơ thể điều chỉnh nội tiết liên quan đến đói no, căng thẳng và sửa chữa mô. Cắt giấc ngủ xuống còn một nửa trong nhiều ngày, những việc đó làm không trọn. Bạn thấy rõ nhất ở đầu óc: đọc lại một đoạn mã hay một bảng số ba lần mới hiểu, sửa xong lỗi này sinh lỗi khác, quyết định chậm và dễ sai.
Cơ thể cũng lên tiếng theo cách riêng: thèm đồ ngọt, đồ chiên vào nửa đêm, tim đập nhanh khi uống thêm cà phê, đau đầu, mỏi cổ vai, dạ dày khó chịu. Nhiều anh em còn thấy ham muốn giảm và dễ nổi nóng với người nhà. Đây đều là phản ứng thường gặp của thiếu ngủ, phần lớn đỡ dần khi ngủ lại đủ.
Điều đáng lo là thiếu ngủ cộng dồn làm bạn đánh giá sai chính mình. Sau vài ngày, cảm giác buồn ngủ có thể giảm vì đã quen, nhưng khả năng tập trung thì vẫn kém. Đó là lý do người thiếu ngủ lâu ngày hay nói "em ổn mà" trong khi sai sót cứ tăng. Lái xe về nhà lúc hai ba giờ sáng sau một đêm như vậy là một trong những lúc nguy hiểm nhất của cả đợt.
Trong đợt cao điểm: giữ tối thiểu năm thứ
Không thể ngủ đủ thì giữ những thứ nhỏ này. Chúng quyết định bạn ra khỏi đợt với sức như thế nào.
- Giấc ngủ lõi không được cắt. Chọn một khoảng ngủ liền mạch, ví dụ từ một giờ đến bảy giờ sáng, và giữ nó như một cuộc họp không được huỷ. Ngủ liền một khoảng có ích hơn nhiều so với chợp mắt rời rạc.
- Giờ thức dậy cố định. Thức dậy giờ gần giống nhau mỗi ngày giúp đồng hồ sinh học không trôi, hết đợt dễ quay về nhịp cũ.
- Cà phê có giờ ngưng. Uống buổi sáng và đầu giờ chiều, ngưng từ chiều muộn. Uống tới tối để thức thêm chỉ làm giấc ngủ lõi nông đi.
- Ăn bữa chính đàng hoàng. Bữa tối thật, không phải mì gói lúc mười hai giờ đêm. Để sẵn nước lọc, trái cây trên bàn thay cho bánh kẹo.
- Mỗi giờ đứng dậy vài phút. Đi lấy nước, giãn cổ vai, nhìn ra xa. Ngồi bất động nhiều giờ làm mỏi lưng cổ và càng buồn ngủ.
- Không mang điện thoại lên giường. Đã ít giờ ngủ thì đừng tiêu thêm nửa tiếng lướt tin nhắn công việc. Để máy ngoài tầm tay, chuông báo thức dùng đồng hồ riêng nếu cần.
Thứ có thể bỏ trong đợt: buổi tập nặng ở phòng gym, những cuộc hẹn nhậu, việc lướt mạng xã hội trước giờ ngủ. Bỏ tập nặng vài tuần không sao; thay bằng đi bộ ngắn sau bữa trưa.
Thức tới khuya và dậy sớm làm: so sánh cho người phải làm thêm giờ
Cùng số giờ làm thêm, cách xếp khác nhau cho kết quả khác nhau. Đây là so sánh tham khảo, mỗi người hợp một kiểu.
| Thức tới hai ba giờ sáng | Ngủ sớm, dậy sớm làm tiếp | |
|---|---|---|
| Chất lượng làm việc | Càng về khuya càng chậm, dễ sai | Đầu óc tỉnh hơn sau giấc ngủ |
| Giấc ngủ | Ngắn, dễ bị cắt vì đầu còn "chạy" | Giấc đầu đêm thường sâu, giữ được |
| Cà phê, nước tăng lực | Hay phải dùng để thức | Thường ít cần hơn |
| Ăn uống | Hay ăn vặt khuya | Bữa sáng trước khi làm |
| Hợp với ai | Người quen làm đêm, việc cần im lặng tuyệt đối | Người dễ buồn ngủ sau mười một giờ đêm |
Nếu bạn quen làm đêm, giữ kiểu đó nhưng cố định giờ đi ngủ và giờ dậy. Điều làm hại nhiều nhất không phải là thức khuya mà là mỗi đêm một giờ khác nhau.
Nếu làm ở nhà, tách chỗ làm việc khỏi chỗ ngủ: đóng máy, rời bàn, rửa mặt rồi mới nằm. Nằm ôm máy tính làm nốt việc trên giường khiến đầu óc vẫn còn "trong ca" khi đã tắt đèn, và giấc ngủ lõi vốn đã ngắn lại càng nông.
Đêm cuối trước bàn giao và đường về nhà
Đêm cuối là đêm dễ làm liều nhất: cả nhóm thức trắng, gửi bản cuối lúc bốn giờ sáng rồi ai về nhà nấy. Nếu bạn phải thức trắng, hãy tính trước chuyện về nhà. Một người đã thức gần một ngày đêm có phản xạ chậm như người đã uống rượu, chỉ là không ai bắt đo nồng độ. Đi xe máy hay lái ô tô về lúc đó là rủi ro thật.
Cách làm đơn giản: chợp mắt ngắn ở văn phòng trước khi về, gọi xe hoặc nhờ người nhà đón, hoặc chờ trời sáng hẳn. Nói trước với nhóm từ chiều hôm đó: "Đêm nay xong việc em ngủ lại ở đây một tiếng rồi mới về, ai đi xe máy thì cũng nghỉ chút đã nhé." Câu này nghe nhỏ nhưng có khi cứu được một người trong nhóm. Trưởng nhóm nói câu đó thì càng có tác dụng, vì không ai muốn mình là người duy nhất xin nghỉ.
Sau đêm thức trắng, ngày hôm sau đừng ngủ một mạch tới tối. Ngủ một giấc vài tiếng buổi sáng, dậy ăn trưa, ra ngoài một chút, rồi tối đi ngủ sớm. Như vậy hôm sau nữa bạn đã gần quay về nhịp cũ.
Những cái sai hay gặp sau đợt, và vì sao
Ngủ bù một mạch hai ngày cuối tuần. Ngủ tới trưa hai ngày liền làm đồng hồ sinh học lùi lại, tối Chủ nhật không ngủ được và thứ Hai mệt như cũ. Ngủ bù thì được, nhưng dậy muộn hơn thường lệ một hai tiếng thôi, không phải tới chiều.
Xả bằng một trận nhậu. Mừng xong dự án bằng một bữa nhậu tới khuya là thêm một đêm ngủ kém và một ngày mệt. Muốn ăn mừng, chọn bữa tối sớm, về nhà trước mười giờ để giấc ngủ đầu tiên sau đợt là một giấc trọn.
Giữ nguyên lượng cà phê, nước tăng lực. Hết đợt mà vẫn uống như trong đợt thì giấc ngủ không hồi lại được. Giảm dần trong vài ngày để tránh đau đầu.
Lao ngay vào tập nặng để "lấy lại phong độ". Cơ thể vừa thiếu ngủ cần vài ngày để hồi. Bắt đầu bằng đi bộ, đạp xe nhẹ, tăng dần sau một tuần. Tập nặng khi còn thiếu ngủ cũng dễ chấn thương hơn vì phản xạ và sự phối hợp chưa hồi.
Coi mệt kéo dài là chuyện bình thường. Nếu đã ngủ lại đủ hai ba tuần mà vẫn mệt, đó là lúc tìm nguyên nhân khác, không còn là chuyện deadline.
Một tuần hồi lại sau đợt cao điểm
Lịch tham khảo dưới đây giúp nhịp ngủ quay về mà không bị lệch tiếp.
- Ngày đầu tiên: ngủ sớm hơn thường lệ, dậy muộn hơn tối đa một hai tiếng. Ra ngoài trời buổi sáng ít phút; ánh sáng buổi sáng là tín hiệu mạnh nhất kéo đồng hồ sinh học về đúng chỗ.
- Ngày thứ hai, thứ ba: quay lại giờ thức dậy bình thường. Nếu buồn ngủ buổi trưa, chợp mắt ngắn, không ngủ dài buổi chiều.
- Ngày thứ ba đến thứ năm: giảm dần cà phê về mức thường, bỏ nước tăng lực. Đi bộ hoặc vận động nhẹ mỗi ngày.
- Cuối tuần: làm một việc không dính đến màn hình cùng gia đình hoặc bạn bè, ngủ đúng giờ.
- Tuần sau: quay lại lịch tập thường. Ngồi lại xem đợt vừa rồi có thể xếp khác thế nào cho lần sau: việc nào dồn vào cuối vì bắt đầu muộn, việc nào có thể giao bớt, đêm nào thức mà không đáng.
Nói với sếp hoặc trưởng nhóm cũng là một phần của việc hồi lại. Một câu thẳng mà không than vãn: "Đợt vừa rồi cả nhóm ngủ rất ít. Đợt tới mình chia việc sớm hơn một tuần được không anh, để không phải dồn vào mấy đêm cuối." Nói sau khi đã bàn giao xong, có đề xuất cụ thể, thường dễ được nghe hơn là kêu mệt giữa đợt.
Khi nào gặp bác sĩ
Thiếu ngủ vì công việc thường tự hồi khi ngủ lại đủ. Nên đi khám nếu:
- Đã ngủ đủ giờ hai ba tuần mà vẫn mệt rã rời, buồn ngủ ban ngày.
- Tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực kéo dài kể cả khi đã bỏ cà phê, nước tăng lực.
- Không ngủ được dù đã hết việc, nằm trằn trọc hằng đêm nhiều tuần liền.
- Đau đầu tăng dần, dạ dày đau nhiều, sụt cân không rõ lý do.
- Tâm trạng chán nản, mất hứng thú kéo dài, thấy mọi thứ vô nghĩa.
Có thể bắt đầu ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội ở bệnh viện, kể rõ đợt làm việc vừa qua và lượng cà phê, nước tăng lực đã dùng. Không tự mua thuốc ngủ hay thuốc "bổ não" để chống chọi đợt sau.
Đi cấp cứu ngay nếu đau thắt ngực, khó thở, ngất, tim đập rất nhanh không dứt, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó gọi người thân hoặc gọi cấp cứu, đừng ở một mình.
Câu hỏi thường gặp
Thức khuya làm việc vài tuần có sao không?
Vài đêm thì cơ thể chịu được, nhưng thiếu ngủ nhiều tuần làm giảm tập trung, dễ sai sót, dễ cáu, thèm ăn và làm tim mạch phải làm việc nhiều hơn. Phần lớn những ảnh hưởng ngắn hạn đỡ dần khi bạn ngủ lại đủ và đều.
Ngủ bù cuối tuần có bù được thiếu ngủ trong tuần không?
Bù được một phần, nhưng ngủ tới trưa hai ngày liền làm lệch nhịp ngủ và tối Chủ nhật khó ngủ. Dậy muộn hơn thường lệ một hai tiếng và đi ngủ sớm hơn là cách bù ít gây xáo trộn hơn.
Trong đợt deadline nên ngủ mấy tiếng là tối thiểu?
Không có con số chung cho mọi người. Cách thực tế là giữ một giấc ngủ lõi liền mạch mỗi đêm và giờ thức dậy cố định, thay vì chợp mắt rời rạc. Nếu thấy sai sót tăng rõ, đó là dấu hiệu bạn đang cắt quá tay.
Uống nước tăng lực để thức làm việc có hại không?
Thỉnh thoảng một lon với người khoẻ thường không gây chuyện lớn, nhưng uống mỗi ngày dễ làm tim đập nhanh, khó ngủ và thêm nhiều đường. Người có bệnh tim, huyết áp cao nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Sau dự án vẫn mệt kéo dài thì có phải đi khám không?
Nếu đã ngủ lại đủ và đều hai ba tuần mà vẫn mệt, buồn ngủ ban ngày, hồi hộp hay chán nản thì nên đi khám. Lúc đó có thể có nguyên nhân khác ngoài thiếu ngủ cần bác sĩ tìm.
Làm sao nói với sếp khi đợt cao điểm kéo quá dài?
Nói sau khi bàn giao, có đề xuất cụ thể như chia việc sớm hơn, thêm người hay lùi một hạng mục. Một câu thẳng, nêu sự việc và cách làm khác, thường được nghe hơn là than mệt giữa lúc cả nhóm đang gấp.