Đo giấc ngủ là ngủ một đêm với các cảm biến gắn trên da để ghi lại nhịp thở, luồng khí qua mũi, lượng oxy, nhịp tim, cử động ngực bụng và tư thế. Không đau, không kim tiêm vào người; việc của bạn chỉ là chuẩn bị đúng và ngủ gần giống ngày thường nhất có thể. Có kết quả, bác sĩ mới biết bạn có ngưng thở khi ngủ không, nặng tới đâu và nên xử lý theo hướng nào.
Ví dụ giả định: anh Thắng, 52 tuổi, kỹ sư công trình, bị vợ "áp giải" đi khám vì ngáy và ngừng thở. Bác sĩ hẹn một đêm đo ở bệnh viện. Anh lo ba chuyện: gắn đủ thứ dây thì sao ngủ được, đo xong có phải đeo máy cả đời không, và có tốn công vô ích không. Bài này đi qua từng chuyện đó theo thứ tự thời gian: trước buổi đo, đêm đo, và sau khi có kết quả.
Đo ở bệnh viện và đo tại nhà khác nhau thế nào
Bác sĩ sẽ chọn cách đo dựa trên triệu chứng và bệnh kèm của bạn. Bảng dưới giúp bạn hiểu vì sao được chỉ định cách này mà không phải cách kia.
| Đo qua đêm ở bệnh viện | Đo bằng thiết bị mang về nhà | |
|---|---|---|
| Ghi được gì | Đầy đủ: sóng não để biết đang ở giai đoạn ngủ nào, nhịp thở, oxy, tim, cử động chân, tư thế | Gọn hơn: chủ yếu luồng khí, cử động thở, oxy, nhịp tim |
| Hợp với ai | Người có bệnh tim phổi kèm theo, nghi thêm rối loạn giấc ngủ khác, kết quả đo nhà không rõ | Người nghi ngưng thở khá rõ, không có nhiều bệnh kèm phức tạp |
| Ưu điểm | Có nhân viên theo dõi, dây tuột thì gắn lại | Ngủ ở giường quen, đỡ lạ chỗ |
| Nhược điểm | Lạ chỗ, phải xếp lịch, chi phí thường cao hơn | Tự gắn thiết bị, dễ tuột, đôi khi phải đo lại |
Không có cách nào "tốt hơn" cho mọi người. Nếu bạn muốn hiểu vì sao bác sĩ chọn cách đó, cứ hỏi: "Trường hợp của em đo tại nhà có được không, hay cần đo ở bệnh viện, vì sao ạ?" Bác sĩ thường giải thích được trong một hai câu.
Chi phí và việc bảo hiểm y tế có chi trả hay không khác nhau tuỳ nơi và tuỳ chỉ định, nên hỏi quầy thu ngân hoặc phòng bảo hiểm của bệnh viện trước buổi đo.
Chuẩn bị trước buổi đo
Mục tiêu là đêm đo giống đêm thường của bạn nhất, chỉ trừ những thứ làm sai kết quả.
- Giữ giờ ngủ bình thường mấy hôm trước. Đừng thức trắng hôm trước cho "dễ ngủ" ở bệnh viện; ngủ bù quá sâu cũng làm kết quả lệch.
- Không uống rượu bia trong ngày đo, và hỏi bác sĩ về cà phê, trà: thường được dặn không uống từ buổi chiều.
- Gội đầu sạch, không bôi dầu, sáp lên tóc; cạo râu gọn nếu được dặn, để cảm biến bám da tốt.
- Mang theo danh sách thuốc đang dùng. Không tự ngưng thuốc huyết áp hay thuốc nào khác; hỏi bác sĩ nếu không chắc.
- Mang đồ ngủ rộng, thoải mái, gối quen nếu bệnh viện cho phép, và thứ bạn hay làm trước khi ngủ như một quyển sách mỏng.
- Ăn tối nhẹ ở nhà, đi tiểu trước khi được gắn thiết bị.
- Hỏi trước giờ có mặt và giờ ra về để thu xếp việc sáng hôm sau, không hẹn họp sớm.
Nếu bạn làm ca đêm hoặc thường ngủ rất muộn, báo bác sĩ khi đặt lịch. Đo vào giờ không phải giờ ngủ thật của bạn có thể cho kết quả khó đọc.
Đêm đo diễn ra thế nào
Thường bạn đến vào buổi tối. Kỹ thuật viên dán các miếng cảm biến nhỏ lên da đầu, quanh mắt, cằm, ngực, chân; đeo một ống mềm nhỏ ở mũi để đo luồng khí, hai dải đai quanh ngực và bụng, một kẹp ở ngón tay đo oxy. Việc gắn mất một lúc, không đau, chỉ hơi vướng. Bạn vẫn đi lại, đi vệ sinh được: báo nhân viên để họ tháo nối giúp.
Nhiều người lo "gắn thế này sao ngủ". Thực tế phần lớn vẫn ngủ được, dù không ngon như ở nhà. Máy không cần bạn ngủ trọn đêm; vài giờ ngủ thường đã đủ dữ liệu. Đừng cố "ngủ cho đẹp", cứ nằm theo thói quen, kể cả nằm ngửa, vì bác sĩ cần thấy cả lúc bạn ngáy nặng nhất.
Ở một số nơi, nếu nửa đầu đêm đã thấy ngưng thở rõ, nhân viên có thể thử luôn máy hỗ trợ thở trong nửa sau để tìm mức áp lực phù hợp. Nếu được đề nghị như vậy, hỏi nhân viên giải thích trước khi làm. Sáng ra, tháo thiết bị, rửa mặt là về; kết quả thường cần thời gian để bác sĩ đọc, không có ngay.
Nếu được đo tại nhà, nhân viên sẽ hướng dẫn cách tự gắn thiết bị trước khi ngủ. Nhờ vợ hoặc người nhà xem lại các dây sau khi gắn, đặt điện thoại xa đầu giường, và sáng ra ghi lại giờ đi ngủ, giờ thức, những lần thức giấc giữa đêm để nộp cùng thiết bị. Thấy dây tuột lúc nửa đêm thì gắn lại, đừng bỏ luôn cả đêm.
Kết quả nói lên điều gì
Có hay không có ngưng thở khi ngủ. Bác sĩ đếm số lần thở ngừng hoặc thở yếu hẳn trong mỗi giờ ngủ và xem oxy giảm sâu đến đâu. Con số cụ thể và ngưỡng phân mức do bác sĩ đọc và giải thích; đừng tự tra trên mạng rồi tự xếp mình vào mức nào.
Mức độ nặng nhẹ. Thường được chia thành nhẹ, vừa, nặng. Mức độ cùng với triệu chứng ban ngày và bệnh kèm quyết định hướng xử lý.
Tư thế nào nặng hơn. Một số người chỉ ngưng thở nhiều khi nằm ngửa. Đây là thông tin rất có ích vì việc tập nằm nghiêng trở thành một phần cách xử lý.
Những thứ khác đi kèm. Kết quả có thể cho thấy nhịp tim bất thường trong đêm, cử động chân nhiều, hoặc giấc ngủ quá ít. Mỗi thứ có hướng xử lý riêng.
Kết quả bình thường cũng có giá trị. Nếu không có ngưng thở đáng kể, bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân khác cho tình trạng mệt mỏi, buồn ngủ ban ngày của bạn, thay vì để bạn lo mãi.
Sau khi có kết quả: những hướng bác sĩ hay bàn
Không có một cách cho tất cả. Với mức nhẹ, bác sĩ thường bắt đầu bằng thay đổi lối sống: giảm cân nếu thừa, bỏ rượu buổi tối, bỏ thuốc lá, tập ngủ nghiêng, điều trị nghẹt mũi. Với mức vừa và nặng, một hướng hay được bàn là máy hỗ trợ thở khi ngủ: một máy nhỏ thổi luồng khí nhẹ qua mặt nạ để giữ đường thở mở suốt đêm. Một số trường hợp được bàn đến dụng cụ nha khoa đặt trong miệng do bác sĩ chuyên khoa làm riêng, hoặc phẫu thuật vùng mũi họng khi có nguyên nhân giải phẫu rõ.
Chuyện đeo máy là nỗi lo lớn nhất của anh em. Vài tuần đầu ai cũng thấy vướng: mặt nạ cấn, khô mũi, nghe tiếng gió. Phần lớn những chuyện đó chỉnh được bằng cách đổi cỡ mặt nạ, chỉnh độ ẩm, chỉnh áp lực, nên hãy quay lại hỏi chứ đừng âm thầm cất máy vào tủ. Nhiều người sau một thời gian quen kể rằng sáng dậy đầu nhẹ hẳn, vợ ngủ yên hơn.
Có phải đeo cả đời không? Tuỳ nguyên nhân và mức độ. Một số người giảm cân đáng kể, bỏ rượu, được đo lại và bác sĩ điều chỉnh cách xử lý. Đó là quyết định sau khi đo lại, không phải tự bỏ máy khi thấy "đỡ rồi".
Hiểu lầm hay gặp quanh chuyện đo giấc ngủ
"Đồng hồ đeo tay đã báo giấc ngủ kém rồi, khỏi đo." Đồng hồ, vòng đeo tay ước đoán giấc ngủ qua cử động và nhịp tim; chúng không đo luồng khí qua mũi hay cử động thở nên không thay được buổi đo do bác sĩ chỉ định. Số liệu từ đồng hồ chỉ nên mang theo để kể thêm, không dùng để tự kết luận có hay không ngưng thở.
"Đo xong chắc chắn phải mổ." Phẫu thuật chỉ được bàn trong một số trường hợp có nguyên nhân giải phẫu rõ, sau khi bác sĩ chuyên khoa khám kỹ. Phần lớn người được đo bắt đầu bằng các cách không xâm lấn.
"Ngủ được ở bệnh viện tức là mình không bị gì." Ngủ được hay không không nói lên có ngưng thở hay không. Nhiều người ngủ ngon lành trong đêm đo mà kết quả vẫn cho thấy ngừng thở nhiều lần; ngược lại có người trằn trọc mà đường thở bình thường.
"Kết quả nhẹ thì không cần làm gì." Mức nhẹ vẫn đáng xử lý nếu bạn buồn ngủ ban ngày, lái xe nhiều hoặc có huyết áp cao. Những thay đổi như bớt rượu, ngủ nghiêng, giảm cân vừa phải thường được bắt đầu ngay.
"Đo một lần là xong mãi mãi." Cân nặng, thói quen uống rượu và tuổi tác thay đổi thì tình trạng cũng đổi. Khi triệu chứng quay lại hoặc khác đi, bác sĩ có thể đề nghị đo lại để chỉnh cách xử lý cho phù hợp.
Câu nên hỏi bác sĩ, và khi nào quay lại sớm
Ghi sẵn những câu này vào điện thoại trước buổi đọc kết quả:
- "Kết quả của em ở mức nào, và điều gì làm bác sĩ lo nhất?"
- "Với mức này, nếu em giảm cân và bỏ rượu buổi tối thì có đủ không, hay cần thêm cách khác?"
- "Em đang lái xe hằng ngày, kết quả này có ảnh hưởng gì không, em cần cẩn thận điều gì?"
- "Nếu dùng máy mà thấy khó chịu thì em liên hệ ai để chỉnh?"
- "Bao lâu nữa em nên tái khám hoặc đo lại?"
Quay lại khám sớm hơn hẹn nếu vẫn buồn ngủ ban ngày nhiều dù đã làm theo hướng dẫn, ngủ gật khi lái xe, huyết áp tăng khó kiểm soát, hoặc không thể dùng được thiết bị được chỉ định. Đau thắt ngực, khó thở dữ dội, ngất, méo miệng hay yếu nửa người là lý do đi cấp cứu ngay, không chờ lịch hẹn.
Câu hỏi thường gặp
Đo giấc ngủ có đau không?
Không đau. Các cảm biến chỉ dán trên da, ống ở mũi mềm và nhỏ, kẹp ngón tay để đo oxy. Cảm giác chủ yếu là vướng và lạ chỗ, và phần lớn người đo vẫn ngủ được đủ để có dữ liệu cho bác sĩ đọc.
Nếu đêm đo không ngủ được thì sao?
Máy thường chỉ cần vài giờ ngủ là đủ dữ liệu. Nếu bạn gần như không ngủ, bác sĩ có thể hẹn đo lại hoặc chuyển cách đo. Đừng thức trắng hôm trước để cố ngủ cho được, vì như vậy kết quả lại không giống đêm thường của bạn.
Đo giấc ngủ tại nhà có chính xác không?
Thiết bị đo tại nhà phù hợp với người nghi ngưng thở khá rõ và không có nhiều bệnh kèm phức tạp. Nó ghi ít thông số hơn đo ở bệnh viện, nên có trường hợp kết quả chưa rõ và bác sĩ cần chỉ định đo lại ở bệnh viện.
Có phải ai bị ngưng thở khi ngủ cũng phải đeo máy?
Không phải ai cũng vậy. Bác sĩ dựa trên mức độ, triệu chứng ban ngày và bệnh kèm để chọn hướng: thay đổi lối sống, tập ngủ nghiêng, dụng cụ nha khoa, máy hỗ trợ thở hay phẫu thuật trong một số trường hợp. Hỏi thẳng bác sĩ vì sao chọn hướng đó cho mình.
Trước ngày đo có cần ngưng thuốc đang uống không?
Không tự ngưng. Mang danh sách mọi thuốc đang dùng đến buổi khám và hỏi bác sĩ cụ thể. Ngưng thuốc huyết áp hay thuốc tim mạch tuỳ tiện có thể nguy hiểm hơn cả việc kết quả đo bị lệch một chút.
Đeo máy hỗ trợ thở bị khô mũi, cấn mặt thì làm sao?
Đây là chuyện rất hay gặp trong vài tuần đầu và thường chỉnh được bằng cách đổi cỡ hoặc kiểu mặt nạ, chỉnh độ ẩm hay áp lực. Hãy quay lại nơi được hướng dẫn để chỉnh, đừng tự bỏ máy, vì bỏ máy thì ngưng thở quay lại.