Nghỉ ngơi thật sự là cho đúng phần đang mệt được hồi lại: thân thể mệt thì cần ngủ, nằm duỗi và vận động nhẹ; đầu óc mệt thì cần rời khỏi màn hình và thông tin; cảm xúc mệt thì cần ở cạnh người mình quý và làm việc mình thích. Nằm lướt điện thoại cả ngày không thuộc kiểu nào trong ba kiểu đó, nên Chủ nhật trôi qua mà sáng thứ Hai vẫn mệt.
Ví dụ giả định: anh Dũng, 33 tuổi, nhân viên tín dụng ngân hàng, cả tuần gặp khách, chạy hồ sơ, tối về lại trả lời tin nhắn. Chủ nhật anh "nghỉ hẳn": dậy muộn, nằm sofa xem video ngắn, chơi điện thoại tới chiều, tối xem bóng đá tới khuya. Sáng thứ Hai anh vẫn uể oải, đầu nặng, và thấy hơi có lỗi vì cả ngày Chủ nhật không làm gì với vợ con. Bài này giải thích vì sao như vậy và cách nghỉ cho đúng kiểu mệt của mình, kể cả với người làm việc chân tay.
Ba kiểu mệt, và vì sao nằm yên không chữa được hết
Mệt thân thể là cái dễ nhận ra nhất: mỏi cơ, đau lưng, chân nặng sau một ngày đứng máy, bê vác, chạy xe. Cái này hồi lại nhờ ngủ đủ, nằm duỗi, giãn cơ, tắm nước ấm và vận động nhẹ ngày hôm sau.
Mệt đầu óc là cái của dân văn phòng, người bán hàng, người quản lý: cả ngày xử lý thông tin, quyết định, trả lời. Cơ thể có khi chẳng mỏi gì mà đầu vẫn nặng. Cái này không hồi bằng cách nằm yên với một màn hình khác, vì não vẫn tiếp tục nhận thông tin. Nó hồi khi được làm việc khác hẳn: đi bộ ngoài trời, làm vườn, sửa đồ, nấu một bữa, chơi thể thao.
Mệt cảm xúc là khi phải chiều khách, nhịn sếp, lo tiền, căng với người nhà. Cái này hồi khi ở cạnh người mình thoải mái, cười, nói chuyện, làm điều mình thích mà không phải gồng. Người làm việc với nhiều người, như bán hàng, tín dụng, chăm sóc khách, thường có cả ba kiểu mệt cùng lúc. Nghỉ chỉ một kiểu thì hai kiểu kia vẫn nằm đó, nên cảm giác "nghỉ mà không hồi".
Kiểu mệt nào, nghỉ kiểu nào
Đối chiếu với tuần vừa qua của bạn. Đa số người đi làm cần kết hợp hai ba dòng.
| Bạn thấy | Kiểu mệt | Nghỉ kiểu này có ích | Nghỉ kiểu này ít ích |
|---|---|---|---|
| Mỏi cơ, đau lưng, chân nặng | Thân thể | Ngủ đủ, giãn cơ, tắm ấm, đi bộ nhẹ hôm sau | Ngồi sai tư thế xem điện thoại nhiều giờ |
| Đầu nặng, khó tập trung, nhìn chữ là ngán | Đầu óc | Ra ngoài trời, làm việc bằng tay, thể thao nhẹ, đọc sách giấy | Lướt video ngắn, xem tin tức liên tục |
| Dễ cáu, không muốn gặp ai, thấy trống rỗng | Cảm xúc | Gặp bạn thân, ăn với gia đình, làm việc mình thích | Nhậu tới khuya, ở một mình cả ngày với điện thoại |
| Buồn ngủ suốt ngày dù ngủ nhiều | Có thể không chỉ là mệt | Đi khám nếu kéo dài | Ngủ thêm nữa |
Dòng cuối là dòng cần để ý: nếu nghỉ đủ kiểu mà vẫn mệt, buồn ngủ, đó có thể không còn là chuyện cách nghỉ nữa mà là chuyện sức khoẻ, sẽ nói ở mục cuối.
Vì sao lướt điện thoại không phải là nghỉ
Không phải điện thoại xấu. Vấn đề là cách nó được làm ra và cách ta dùng nó khi mệt.
- Não vẫn nhận thông tin liên tục. Mỗi video, mỗi bài đăng là một mẩu thông tin mới cần xử lý. Với người mệt đầu óc, đây là thêm việc chứ không bớt.
- Không có điểm dừng tự nhiên. Một tập phim có kết thúc, một trận bóng có tiếng còi; lướt thì không. Nhiều người định xem mười phút thành hai tiếng.
- Tư thế xấu kéo dài. Nằm nghiêng, cúi cổ hàng giờ làm mỏi cổ vai, đau lưng, đúng thứ bạn định nghỉ cho đỡ.
- Cắt vào giấc ngủ. Lướt tới khuya làm ngủ muộn, sáng dậy mệt hơn.
- Dễ chạm lại vào công việc. Mở máy xem giải trí, tiện tay mở luôn tin nhắn khách, nhóm công việc, thế là đầu óc quay lại văn phòng.
- So sánh làm mệt cảm xúc. Xem người khác đi chơi, mua xe, khoe thành tích dễ làm mình thấy thiếu, thấy chậm.
Không cần bỏ hẳn. Chỉ cần đặt giới hạn: điện thoại úp xuống bàn khi ngồi với gia đình, một khung giờ xem giải trí có giờ kết thúc, và không mang điện thoại vào chỗ ngủ.
Một Chủ nhật nghỉ cho đúng, làm theo thứ tự
Đây là gợi ý cho người đi làm văn phòng cả tuần. Người lao động chân tay đổi phần vận động thành giãn cơ, nằm duỗi.
- Dậy muộn hơn ngày thường một chút, không quá trưa. Ngủ bù vừa phải, giữ nhịp cho sáng thứ Hai.
- Ra ngoài trời buổi sáng. Đi bộ, đạp xe, đi chợ với vợ, đưa con ra công viên. Ánh sáng và vận động nhẹ giúp đầu óc "đổi kênh".
- Làm một việc bằng tay. Sửa cái quạt, nấu một món, lau xe, tưới cây. Việc có đầu có cuối giúp đầu óc nghỉ khỏi những việc không bao giờ xong ở chỗ làm.
- Ăn trưa cùng nhà, rồi ngủ trưa ngắn.
- Buổi chiều dành cho người mình quý: gặp bạn thân, gọi điện cho bố mẹ, chơi với con.
- Buổi tối giải trí có giờ kết thúc: xem một bộ phim, một trận bóng, rồi tắt.
- Mười phút cuối ngày xếp việc tuần tới ra giấy, để đầu khỏi "lo trước" khi nằm xuống.
Không cần làm đủ bảy bước. Thay một buổi chiều nằm lướt bằng một buổi đi bộ với vợ con là đã khác.
Nghỉ ngắn trong ngày làm việc cũng là nghỉ
Nhiều người dồn hết vào cuối tuần, trong khi những khoảng nghỉ vài phút trong ngày mới giữ cho sức không cạn trước thứ Sáu. Cứ khoảng một hai giờ, đứng dậy, rời màn hình, đi lấy nước, nhìn ra xa, giãn cổ vai. Người làm việc chân tay thì nghỉ ngắn ở chỗ mát, uống nước, duỗi lưng. Đây không phải lười, mà là cách giữ sức đều. Người lái xe đường dài dừng nghỉ theo chặng; người làm văn phòng cũng nên có những chặng nghỉ như vậy trong ngày.
Bữa trưa là khoảng nghỉ dài nhất trong ngày, nhưng hay bị ăn vội trước màn hình. Rời bàn làm việc, ăn với đồng nghiệp, nói chuyện không liên quan đến việc, đi bộ vài phút sau ăn. Buổi chiều thường dễ chịu hơn hẳn.
Cuối ngày, tạo một "nghi thức tan ca": tắt máy, ghi ba việc ngày mai, dọn bàn. Người đi xe máy về có thể coi quãng đường về là lúc tắt dần công việc, không nghe điện thoại khách trên đường. Về tới nhà, thay quần áo, rửa mặt, rồi mới bước vào phần tối của gia đình. Mười lăm phút chuyển tiếp đó giúp bạn không mang nguyên cái bực của văn phòng về bàn ăn.
Những việc KHÔNG cần làm để được nghỉ
Nghỉ không cần tốn kém hay cầu kỳ.
- Không cần đi du lịch xa mới là nghỉ. Một chuyến đi mệt, chen chúc, vội vã có khi về còn mệt hơn. Một buổi đi bộ gần nhà đều đặn có ích hơn một chuyến đi mỗi năm.
- Không cần tập thiền nhiều giờ nếu bạn không thích. Đi bộ, câu cá, làm vườn, chơi cầu lông đều giúp đầu óc nghỉ.
- Không cần thấy có lỗi khi không làm gì. Ngồi uống trà nhìn ra ngoài nửa tiếng cũng là nghỉ, miễn không cầm điện thoại.
- Không cần nhậu mới là xả hơi. Gặp bạn bè uống trà, đá bóng, ăn bữa tối sớm thì vẫn vui mà sáng ra không mệt.
- Không cần mua thiết bị, ứng dụng theo dõi nghỉ ngơi. Câu hỏi đơn giản nhất vẫn là: sáng thứ Hai mình thấy thế nào.
Cái cần nhất là đều đặn. Một chút nghỉ đúng cách mỗi ngày và mỗi tuần giữ sức tốt hơn một kỳ nghỉ dài sau nhiều tháng vắt kiệt.
Vợ chồng chia nhau thời gian nghỉ
Trong nhiều nhà, Chủ nhật của chồng là nằm sofa, Chủ nhật của vợ là dọn dẹp, nấu nướng, trông con. Chồng nghỉ được nhưng vợ không, và đến tối thì một người mệt, một người bực. Nghỉ ngơi trong gia đình chỉ bền khi cả hai đều có phần.
Một cách đơn giản là chia cuối tuần thành các buổi: sáng thứ Bảy chồng trông con để vợ đi cà phê với bạn hay ngủ thêm; chiều Chủ nhật vợ trông con để chồng đi đá bóng; còn một buổi cả nhà làm việc chung. Nói ra cho rõ: "Sáng thứ Bảy anh lo con, em đi đâu thì đi, chiều Chủ nhật anh xin hai tiếng đá bóng nhé."
Người chồng cũng có thể nhận một phần việc nhà có đầu có cuối, như nấu bữa tối Chủ nhật hay tắm cho con. Với người cả tuần làm việc đầu óc, đó vừa là đỡ đần vợ vừa là kiểu nghỉ bằng tay mà bài này nhắc tới.
Khi nào mệt không hết là chuyện của bác sĩ
Nếu đã nghỉ đúng kiểu, ngủ đủ, vài tuần liền mà vẫn mệt, nên đi khám, nhất là khi có:
- Mệt kéo dài kèm sụt cân, chán ăn, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm.
- Khát nhiều, tiểu nhiều, hay đói.
- Da xanh, hoa mắt, khó thở khi gắng sức nhẹ, tim đập nhanh.
- Ngáy to, người nhà thấy ngừng thở khi ngủ, ngủ gật ban ngày.
- Buồn chán, mất hứng thú với cả những việc trước đây thích, kéo dài nhiều tuần.
Mệt mỏi kéo dài có thể có nhiều nguyên nhân như thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, đường huyết, ngưng thở khi ngủ, trầm cảm; chỉ bác sĩ khám và làm xét nghiệm mới tìm ra. Có thể bắt đầu ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội ở bệnh viện. Đừng tự mua thuốc bổ, thực phẩm chức năng "tăng sinh lực" để chống mệt.
Đau thắt ngực, khó thở dữ dội, ngất, méo miệng, yếu nửa người, hoặc ý nghĩ làm hại bản thân là lý do gọi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nghỉ cả ngày cuối tuần mà vẫn mệt?
Thường vì kiểu nghỉ không khớp với kiểu mệt. Người mệt đầu óc mà nằm lướt điện thoại cả ngày thì não vẫn nhận thông tin, cộng thêm ngủ muộn và tư thế xấu. Ra ngoài trời, làm việc bằng tay, gặp người mình quý thường giúp hồi hơn.
Lướt điện thoại có được tính là nghỉ ngơi không?
Một lúc ngắn để giải trí thì không sao. Nhưng lướt nhiều giờ khiến não tiếp tục xử lý thông tin, dễ chạm lại công việc, cắt vào giấc ngủ và làm mỏi cổ vai. Đặt giờ kết thúc và úp điện thoại khi ngồi với gia đình.
Người làm việc chân tay nên nghỉ ngơi thế nào?
Ưu tiên ngủ đủ, nằm duỗi, giãn cơ, tắm ấm và vận động nhẹ ngày hôm sau để cơ thể hồi. Trong ca, nghỉ ngắn ở chỗ mát, uống nước đều. Phần đầu óc và cảm xúc thì cần thời gian với gia đình, bạn bè như ai khác.
Nghỉ ngắn trong giờ làm có làm giảm năng suất không?
Thường ngược lại. Đứng dậy vài phút mỗi một hai giờ, ăn trưa rời bàn làm việc giúp giữ tập trung đều tới cuối ngày, ít sai sót hơn so với ngồi liền nhiều giờ rồi đuối sức vào buổi chiều.
Mệt mỏi kéo dài ở đàn ông có thể do bệnh gì?
Có nhiều khả năng như thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, đường huyết cao, ngưng thở khi ngủ, trầm cảm hoặc tác dụng của thuốc đang dùng. Không tự đoán được; nếu nghỉ đúng cách vài tuần mà vẫn mệt, hãy đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Có nên uống thuốc bổ để chống mệt không?
Không nên tự mua thuốc bổ hay thực phẩm chức năng quảng cáo tăng sinh lực để chống mệt. Chúng có thể che đi nguyên nhân thật và không thay được giấc ngủ, bữa ăn, vận động. Nếu mệt kéo dài, đi khám trước.