Đàn ông ngoài 45 khó ngủ thường không vì một lý do duy nhất mà vì nhiều thứ chồng lên nhau: giấc ngủ tự nhiên nông hơn theo tuổi, tiểu đêm, ngáy và ngưng thở, rượu buổi tối, cà phê, lo toan tiền bạc con cái, ít vận động và điện thoại tới khuya. Gỡ từ những thứ dễ đổi nhất trước, theo dõi hai tuần, rồi đi khám nếu không đỡ.
Ví dụ giả định: anh Bình, 49 tuổi, chủ một xưởng cơ khí nhỏ. Hồi ba mươi anh đặt lưng là ngủ. Hai năm nay anh nằm cả tiếng mới ngủ được, hai ba giờ sáng dậy đi tiểu rồi nằm nghĩ chuyện lương thợ, chuyện con thi đại học đến sáng. Anh bắt đầu uống vài chén rượu trước khi ngủ "cho dễ", và hỏi bạn bè chỗ mua thuốc ngủ. Bài này giúp anh Bình, và những người như anh, tách ra từng nguyên nhân để gỡ, thay vì tìm một viên thuốc.
Giấc ngủ thay đổi theo tuổi: phần nào bình thường
Có một phần thay đổi là tự nhiên. Từ tuổi trung niên, phần giấc ngủ sâu thường giảm, giấc ngủ nông hơn và dễ bị đánh thức bởi tiếng động, cơn buồn tiểu hay cơn đau mỏi. Nhiều người cũng thấy mình buồn ngủ sớm hơn và dậy sớm hơn hồi trẻ. Nếu bạn thức dậy sớm mà vẫn tỉnh táo cả ngày, đó chưa chắc là mất ngủ. Nhiều anh em chỉ cần chấp nhận nhịp mới, đi ngủ sớm hơn một chút, thay vì cố nằm thêm tới giờ cũ rồi lo lắng vì không ngủ được.
Mất ngủ là khi khó vào giấc, hay thức giấc giữa đêm không ngủ lại được, hoặc dậy quá sớm, kèm theo ban ngày mệt, uể oải, khó tập trung, dễ cáu; và tình trạng đó lặp lại nhiều đêm mỗi tuần. Phân biệt hai chuyện này giúp bạn không lo thừa vì một giấc ngủ chỉ ngắn hơn trước, nhưng cũng không bỏ qua khi ban ngày đã bị ảnh hưởng.
Với đàn ông tuổi này, giấc ngủ còn bị kéo bởi những thứ khác hẳn tuổi hai mươi: tuyến tiền liệt to dần làm tiểu đêm, vòng bụng làm ngáy và ngưng thở, đau lưng đau khớp, huyết áp, và gánh nặng trụ cột trong nhà. Mỗi thứ có cách gỡ riêng, và thường không thứ nào cần tới thuốc ngủ để bắt đầu. Điều cần trước tiên là biết thứ nào đang đóng vai chính trong trường hợp của mình, và cách rẻ nhất để biết là ghi lại giấc ngủ của mình trong hai tuần.
Nguyên nhân hay gặp và cách nhận ra
Đánh dấu những dòng đúng với bạn. Thường sẽ có hai ba dòng cùng lúc.
| Nguyên nhân | Nhận ra bằng cách nào | Gỡ từ đâu |
|---|---|---|
| Tiểu đêm | Thức giấc vì buồn tiểu, có khi hai ba lần mỗi đêm | Giảm uống nhiều nước, rượu, trà vào tối muộn; đi khám tiết niệu nếu kéo dài |
| Ngáy, ngưng thở khi ngủ | Vợ nghe ngáy to, có quãng ngừng thở; sáng dậy nặng đầu | Đi khám, đo giấc ngủ nếu được chỉ định |
| Rượu buổi tối | Thiếp nhanh nhưng tỉnh giấc lúc nửa đêm, khó ngủ lại | Thử vài tuần không uống buổi tối, so sánh |
| Cà phê, trà đặc chiều tối | Nằm tỉnh như sáo, tim đập rõ | Ngưng từ đầu giờ chiều |
| Lo toan, suy nghĩ dồn | Nằm xuống là đầu "chạy", thức dậy nghĩ ngay chuyện tiền bạc, công việc | Ghi việc ra giấy trước khi ngủ; nói ra với vợ hoặc người tin cậy |
| Ít vận động, ngồi nhiều | Ban ngày không thấy mệt người, tối không buồn ngủ | Đi bộ nhanh hoặc vận động ban ngày, tránh sát giờ ngủ |
| Điện thoại, ti vi tới khuya | Lướt tới quá giờ, càng xem càng tỉnh | Để điện thoại ngoài phòng khách, đặt giờ tắt |
Dòng "lo toan" hay bị anh em giấu đi vì ngại. Nhưng chính nó là thứ hay làm thức giấc lúc gần sáng nhất. Nếu lo lắng đã chiếm cả ngày lẫn đêm, đó là chuyện nên nói với bác sĩ hoặc người hỗ trợ tâm lý, không chỉ là chuyện giấc ngủ.
Kế hoạch hai tuần, làm theo thứ tự
Đừng thay đổi mười thứ cùng lúc. Mỗi tuần thêm vài việc để biết việc nào có tác dụng.
- Ngày đầu: bắt đầu ghi nhật ký ngủ. Giờ lên giường, giờ ngủ được ước chừng, số lần thức giấc và vì sao, giờ dậy, có uống rượu, cà phê không. Ghi ngắn, mỗi sáng một dòng.
- Tuần một: giữ giờ thức dậy cố định, kể cả cuối tuần, dù đêm trước ngủ kém. Đây là việc có tác dụng nhất để kéo nhịp ngủ về.
- Tuần một: ngưng rượu buổi tối và cà phê sau đầu giờ chiều. Hai thứ này hay là "thủ phạm" mà người ta không ngờ.
- Tuần hai: ra nắng buổi sáng và vận động ban ngày. Đi bộ nhanh, làm vườn, đạp xe; ánh sáng buổi sáng giúp đồng hồ sinh học chạy đúng.
- Tuần hai: chỉ lên giường khi buồn ngủ. Nằm quá lâu không ngủ được thì dậy ra ghế ngồi, làm việc nhẹ nhàng dưới đèn mờ, buồn ngủ lại mới quay vào.
- Cuối tuần hai: đọc lại nhật ký. Đêm nào ngủ tốt, đêm nào tệ, trước đó bạn đã làm gì. Mang tờ này theo nếu đi khám.
Với anh Bình, nhật ký cho thấy những đêm có rượu là những đêm anh thức giấc lúc hai giờ và không ngủ lại được. Bỏ rượu buổi tối, uống ít nước sau bữa tối, sau hai tuần anh vẫn dậy đi tiểu một lần nhưng ngủ lại được.
Rượu "cho dễ ngủ" và thuốc ngủ tự mua: vì sao nên dừng lại
Rượu làm thiếp đi nhanh nên nhiều người tin nó giúp ngủ. Thực ra khi cơ thể chuyển hoá rượu ở nửa đêm, giấc ngủ trở nên nông và vụn, hay tỉnh giấc, hay buồn tiểu, ngáy nặng hơn. Uống mỗi tối để ngủ còn dễ thành thói quen phải tăng dần mới đủ "say giấc".
Thuốc ngủ, thuốc an thần tự mua theo lời mách hay mua trên mạng còn đáng lo hơn. Có loại gây lệ thuộc, có loại làm sáng ra lờ đờ, chậm phản xạ khi lái xe hay đứng máy, có loại nguy hiểm khi uống cùng rượu hoặc ở người có ngưng thở khi ngủ. Các loại "trà ngủ ngon", "viên thảo dược an thần" quảng cáo rầm rộ cũng không rõ thành phần. Mọi thuốc liên quan đến giấc ngủ cần bác sĩ khám và quyết định; bài này không gợi ý loại nào.
Nếu đã quen dùng rượu hoặc thuốc để ngủ một thời gian, đừng tự cắt đột ngột mà nói thật với bác sĩ: "Mấy tháng nay em uống vài chén mỗi tối mới ngủ được, em muốn bỏ." Bác sĩ sẽ hướng dẫn cách giảm an toàn. Nói thật không làm bác sĩ đánh giá bạn; giấu đi mới khiến việc tìm nguyên nhân mất nhiều thời gian hơn.
Những việc KHÔNG cần làm
Người mất ngủ hay tốn tiền và công sức vào những thứ không cần thiết.
- Không cần mua đệm, gối đắt tiền trước khi gỡ những nguyên nhân ở trên. Chỗ nằm thoải mái là đủ.
- Không cần cố ngủ đủ một con số giờ nhất định mỗi đêm. Lo "phải ngủ đủ" làm càng khó ngủ.
- Không cần nằm lì trên giường cho tới khi ngủ. Nằm trằn trọc lâu làm não gắn chỗ nằm với cảm giác tỉnh táo.
- Không cần kiêng hẳn ngủ trưa, chỉ cần giữ ngắn và trước giữa buổi chiều.
- Không cần nhìn đồng hồ mỗi lần thức giấc. Quay mặt đồng hồ đi để không ngồi tính "còn mấy tiếng nữa".
Cũng không cần lo một vài đêm ngủ kém sẽ "hỏng" sức khoẻ. Cơ thể chịu được những đêm lẻ như vậy; điều cần để ý là xu hướng kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng ban ngày.
Vợ chồng nói chuyện thế nào khi chồng mất ngủ
Chồng mất ngủ thì vợ cũng mất ngủ theo: người trở mình cả đêm, người nằm cạnh nghe hết. Nhiều chị kể chồng không chịu nói vì sao, chỉ cáu gắt hơn và ngồi hút thuốc ngoài hiên lúc ba giờ sáng. Đàn ông tuổi này hay nghĩ chuyện lo toan phải tự gánh, nói ra là yếu. Thực ra nói ra là cách nhẹ đầu nhanh nhất trước khi đi ngủ.
Người vợ có thể mở lời mà không chất vấn: "Dạo này anh hay thức giấc, em thấy anh mệt. Có chuyện gì làm anh nghĩ nhiều không, kể em nghe, mình tính cùng." Người chồng, nếu chưa muốn kể hết, vẫn nên nói một phần: "Anh đang lo chuyện xưởng, chưa có gì nghiêm trọng, anh cần vài tuần để xếp lại." Chỉ một câu như vậy đã đủ để vợ bớt đoán và bớt lo.
Hai vợ chồng có thể thoả thuận vài việc nhỏ: tắt ti vi trong phòng, không bàn chuyện tiền bạc sau chín giờ tối, cùng đi bộ sau bữa cơm. Nếu tiếng ngáy của một người làm người kia thức, hãy coi đó là việc cần đi khám chứ không phải chuyện để giận nhau.
Khi nào gặp bác sĩ
Nên đi khám nếu sau vài tuần tự chỉnh mà không đỡ, hoặc có một trong các điều sau:
- Mất ngủ nhiều đêm mỗi tuần, kéo dài từ vài tuần trở lên, ban ngày mệt, khó tập trung, dễ cáu.
- Tiểu đêm nhiều lần, tia tiểu yếu, tiểu khó: khám tiết niệu.
- Ngáy to, người nhà thấy ngừng thở, ngủ gật ban ngày.
- Buồn chán, mất hứng thú kéo dài, thức dậy sớm với cảm giác nặng nề, lo âu không dứt.
- Đau nhức, ợ chua, khó thở khi nằm làm thức giấc.
Có thể bắt đầu ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội, khoa thần kinh ở bệnh viện; mang theo nhật ký ngủ hai tuần và danh sách thuốc đang dùng.
Nếu mất ngủ đi cùng ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân, liên hệ đường dây hỗ trợ hoặc đến cơ sở y tế gần nhất; nguy cấp thì gọi cấp cứu. Đau thắt ngực, khó thở dữ dội về đêm cũng là lý do gọi cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đàn ông ngoài 45 tuổi hay khó ngủ?
Thường do nhiều thứ chồng lên nhau: giấc ngủ tự nhiên nông hơn theo tuổi, tiểu đêm, ngáy và ngưng thở khi ngủ, rượu và cà phê, lo toan công việc gia đình, ít vận động. Tách từng nguyên nhân bằng nhật ký ngủ giúp biết nên gỡ từ đâu trước.
Uống chút rượu trước khi ngủ có giúp ngủ ngon không?
Rượu làm thiếp đi nhanh nhưng làm giấc ngủ nửa đêm về sau vụn hơn, hay tỉnh giấc và buồn tiểu, ngáy nặng hơn. Dùng rượu để ngủ mỗi tối còn dễ thành thói quen phải tăng dần, nên không phải cách giúp ngủ.
Thức dậy lúc gần sáng rồi không ngủ lại được thì làm sao?
Đừng nằm trằn trọc và nhìn đồng hồ. Ra ghế ngồi, làm việc nhẹ nhàng dưới đèn mờ, buồn ngủ lại mới quay vào, và vẫn dậy đúng giờ cố định. Nếu tình trạng này kéo dài nhiều tuần kèm buồn chán, nên đi khám.
Có nên tự mua thuốc ngủ không?
Không nên. Thuốc ngủ, thuốc an thần có loại gây lệ thuộc, làm lờ đờ khi lái xe, nguy hiểm khi uống cùng rượu hoặc ở người có ngưng thở khi ngủ. Mọi thuốc liên quan đến giấc ngủ cần bác sĩ khám và quyết định.
Tiểu đêm có làm mất ngủ không?
Có. Thức giấc vì buồn tiểu nhiều lần cắt giấc ngủ thành nhiều đoạn, nhất là ở đàn ông trung niên. Giảm uống nước, trà, rượu vào tối muộn có thể giúp; nếu vẫn tiểu đêm nhiều lần, tia yếu hay tiểu khó thì nên khám tiết niệu.
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Khi mất ngủ xảy ra nhiều đêm mỗi tuần, kéo dài vài tuần trở lên và làm ban ngày mệt, khó tập trung, hoặc khi đi kèm ngáy, ngưng thở, tiểu đêm nhiều, buồn chán kéo dài. Mang theo nhật ký ngủ khi đi khám.