Làm ca đêm lâu năm không tự nó làm bạn bệnh, nhưng nó đẩy cơ thể lệch nhịp, dễ dẫn tới ngủ thiếu kéo dài, ăn uống lung tung, tăng vòng bụng, đau dạ dày, huyết áp và đường huyết khó giữ. Giữ được giấc ngủ chính, bữa ăn chính, vận động đều và khám định kỳ là bốn việc quyết định nhiều nhất. Những việc đó không cần tốn tiền, chỉ cần được xếp vào lịch như một phần của ca làm.
Ví dụ giả định: anh Lộc, 41 tuổi, bảo vệ trực đêm ở một khu công nghiệp đã chín năm. Ca từ chiều tối tới sáng, hai ngày nghỉ mỗi tuần thì lại thức ngày theo vợ con. Mấy năm gần đây anh lên cân, hay ợ chua, khám công ty thấy huyết áp nhích lên. Bài này không bàn chuyện làm sao ngủ ngon ban ngày, mà nhìn rộng hơn: sau năm năm, mười năm làm ca đêm, cơ thể và gia đình của một người đàn ông cần được giữ thế nào.
Ca đêm lâu năm làm gì với cơ thể
Cơ thể có một đồng hồ bên trong đặt theo ánh sáng: ban ngày tỉnh, tiêu hoá mạnh; ban đêm hạ nhiệt, tiết những nội tiết cho giấc ngủ và sửa chữa. Người làm ca đêm bắt đồng hồ đó chạy ngược, mà ánh sáng ban ngày lại liên tục kéo nó về nhịp cũ. Kết quả là đồng hồ không bao giờ khớp hẳn: ngủ ngày ngắn và nông hơn, ăn vào giờ dạ dày đang "nghỉ".
Một hai tháng thì chỉ thấy mệt. Nhiều năm thì những thứ nhỏ cộng dồn: thiếu ngủ mạn tính làm thèm ăn ngọt, ăn mặn; ăn đêm làm vòng bụng to; ngồi trực nhiều ít vận động; cà phê và thuốc lá để giữ tỉnh. Đó là lý do người làm ca đêm lâu năm được khuyên để ý hơn tới huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và dạ dày. Không phải ai làm ca đêm cũng bệnh, nhưng ca đêm làm những nguy cơ sẵn có lộ ra sớm hơn.
Tin tốt là phần lớn những thứ đó phụ thuộc vào thói quen quanh ca làm, không phụ thuộc vào ca làm. Hai người cùng làm một ca có thể khác nhau rất nhiều sau mười năm, tuỳ cách họ ngủ, ăn, vận động và đi khám.
Một điều ít người để ý: đàn ông làm ca đêm lâu năm thường ngủ thiếu kéo dài mà không biết, vì đã quen cảm giác lờ đờ. Thiếu ngủ mạn tính có thể làm giảm ham muốn, làm dễ cáu và khó tập trung. Nếu anh em thấy mình như vậy, đừng vội đổ cho tuổi tác; thử giữ giấc ngủ chính đều đặn vài tuần rồi xem lại, và kể với bác sĩ khi đi khám.
Bữa ăn của người làm ca đêm: cái hay gặp và cái nên đổi
Không cần thực đơn phức tạp. Cái cần đổi là giờ ăn và loại đồ ăn trong ca.
| Thói quen hay gặp | Vì sao không tốt | Đổi thành |
|---|---|---|
| Không ăn gì trước ca, nửa đêm ăn một bữa thật no | Dạ dày phải làm việc nặng đúng lúc cơ thể muốn nghỉ, dễ ợ chua, buồn ngủ sau ăn | Ăn bữa chính trước khi vào ca; trong ca ăn nhẹ, chia nhỏ |
| Mì gói, xôi, bánh mì pa tê, đồ chiên lúc nửa đêm | Nhiều muối, nhiều mỡ, no nhanh đói nhanh | Mang theo cơm hộp nhà nấu, khoai, trứng, rau, trái cây |
| Ăn sáng thật no rồi đi ngủ ngay | Nằm ngay sau ăn dễ trào ngược, ngủ chập chờn | Ăn nhẹ khi tan ca, cách giờ ngủ một chút |
| Cà phê liên tục tới gần sáng | Lúc về nhà vẫn còn tỉnh, khó ngủ ngày | Uống ở đầu ca, ngưng ở nửa sau ca |
| Nước ngọt, nước tăng lực để chống buồn ngủ | Nhiều đường, tim đập nhanh | Nước lọc, trà nhạt, đứng dậy đi lại vài phút |
Một thay đổi nhỏ có tác dụng lớn với anh Lộc: vợ anh nấu dư phần cơm chiều để anh mang theo, thay cho bát mì lúc hai giờ sáng. Không cần kiêng khem, chỉ cần có sẵn đồ ăn tử tế trong tầm tay.
Nước uống cũng quan trọng: người trực đêm hay quên uống nước rồi tới gần sáng mới uống dồn, vừa mệt vừa phải dậy đi tiểu lúc đang ngủ ngày. Để một bình nước lọc ngay chỗ làm và uống rải đều trong nửa đầu ca.
Giữ tim mạch và vòng bụng: lịch vận động cho người đi ca
Người làm ca đêm hay nghĩ "mệt thế này còn tập gì". Nhưng vận động vừa phải lại giúp ngủ ngày sâu hơn.
- Chọn khung giờ cố định sau khi thức dậy, ví dụ buổi chiều trước khi vào ca, đi bộ nhanh hoặc đạp xe khoảng nửa tiếng là mức tham khảo phổ biến.
- Tránh tập nặng ngay trước giờ ngủ ngày, vì cơ thể đang nóng và tỉnh, khó ngủ.
- Trong ca, cứ khoảng một hai giờ đứng dậy đi lại, giãn cổ vai, lưng. Bảo vệ đi tuần, công nhân đứng máy đã có sẵn vận động, người ngồi trực màn hình thì cần chủ động hơn.
- Tự đo vòng bụng mỗi tháng một lần bằng thước dây, ghi lại để thấy xu hướng, không cần so với ai.
- Ngày nghỉ, vận động cùng gia đình: đi bộ với vợ, đá bóng với con. Vừa tập vừa có thời gian ở nhà.
Nếu bạn đã có huyết áp cao, bệnh tim hoặc thừa cân nhiều, hỏi bác sĩ mức tập phù hợp trước khi tăng cường độ. Đang tập mà đau ngực, khó thở bất thường, choáng váng thì dừng ngay.
Những thứ người làm ca đêm hay dựa vào, và cái giá của nó
Thuốc lá để thức. Ca đêm là lúc nhiều người hút nhiều nhất vì buồn tay, buồn ngủ. Thuốc lá cộng với thiếu ngủ là cặp đôi bất lợi cho tim mạch. Nếu muốn bỏ, có thể hỏi tư vấn cai thuốc ở cơ sở y tế.
Rượu để ngủ ngày. Một vài chén sau ca giúp thiếp đi nhanh nhưng làm giấc ngày vốn đã nông càng vụn hơn, và dễ thành thói quen hằng ngày.
Ngủ bù cả ngày nghỉ. Ngủ tới chiều trong ngày nghỉ rồi tối lại thức theo nhà khiến đồng hồ sinh học bị kéo qua kéo lại. Cố giữ một khoảng ngủ chung, dù ngắn, giữa ngày làm và ngày nghỉ.
Tự mua thuốc ngủ hay thuốc dạ dày dùng lâu. Nhiều người tự mua thuốc ở quầy để ngủ ngày hoặc để bớt ợ chua rồi dùng hàng năm trời. Mọi thuốc dùng lâu cần bác sĩ khám và quyết định, vì triệu chứng có thể che một vấn đề khác.
Bỏ khám định kỳ vì lịch khám trùng giờ ngủ. Khám buổi sáng ngay sau ca rất mệt, nhưng bỏ khám nhiều năm thì mất cơ hội phát hiện sớm. Hỏi xem có thể đặt lịch vào ngày nghỉ được không, hoặc ngủ một giấc ngắn rồi đi khám buổi chiều. Nếu cần nhịn ăn để xét nghiệm, hỏi trước nên nhịn từ lúc nào cho hợp với giờ ăn lệch của người làm đêm.
Hiểu lầm hay gặp ở người làm ca đêm lâu năm
"Làm lâu rồi, cơ thể quen hẳn rồi." Nhiều người thấy đỡ mệt sau vài năm và tin rằng đồng hồ sinh học đã đổi chiều. Thực ra cảm giác quen thường do đã chấp nhận mức mệt mới; ánh sáng ban ngày vẫn kéo cơ thể về nhịp cũ, nên giấc ngủ ngày vẫn ngắn và nông hơn giấc đêm.
"Ngủ đủ số giờ là được, giờ nào cũng như nhau." Cùng số giờ nhưng ngủ ban ngày thường bị cắt quãng bởi tiếng ồn, ánh sáng, điện thoại. Giữ phòng tối, tắt chuông, nói với người nhà giờ ngủ của mình giúp giấc ngày gần với giấc đêm hơn.
"Gầy thì không lo tim mạch." Người gầy làm ca đêm, hút thuốc, ăn mặn vẫn có thể có huyết áp hay mỡ máu không tốt. Khám định kỳ mới biết, nhìn vóc dáng không đủ.
"Tăng cân là do ăn đêm, bỏ hẳn bữa đêm là xong." Nhịn đói cả ca làm dễ ăn bù rất nhiều khi về. Ăn nhẹ có kế hoạch trong ca thường giữ cân tốt hơn là nhịn rồi ăn dồn.
Gia đình: giữ bữa cơm chung khi giờ giấc lệch nhau
Cái người làm ca đêm lâu năm hay tiếc nhất không phải sức khoẻ mà là thời gian ở nhà. Ngủ khi con đi học, đi làm khi con vừa về. Vợ thấy chồng như người ở trọ, chồng thấy mình chỉ là người mang tiền về. Chuyện này kéo dài thì vợ chồng xa nhau mà không ai nói ra.
Một cách nhiều nhà làm được là giữ cố định một bữa ăn chung mỗi ngày, dù chỉ ba mươi phút, thường là bữa chiều trước khi vào ca. Ngày nghỉ thì giữ một buổi làm việc gì đó cùng nhau. Nói rõ với vợ con lịch ngủ của mình để cả nhà cùng giữ: "Bố ngủ từ tám giờ tới hai giờ chiều, mấy giờ đó nhà mình nói nhỏ giúp bố, chiều bố đón con."
Nếu sau nhiều năm bạn thấy mình thường xuyên cáu gắt, mất hứng với mọi thứ, ngủ thế nào cũng không lại sức, hãy nói chuyện thẳng với vợ và với bác sĩ. Đó có thể là lúc cân nhắc xin đổi sang ca ngày hoặc ca xoay ít đêm hơn.
Khi nào nên đi khám
Người làm ca đêm lâu năm nên khám sức khoẻ định kỳ và hỏi bác sĩ lịch phù hợp với nguy cơ riêng. Đi khám sớm hơn nếu:
- Ợ chua, đau thượng vị kéo dài, đi ngoài phân đen, nôn ra máu: đi khám ngay, phân đen hay nôn ra máu là cần đi cấp cứu.
- Mệt mỏi kéo dài, khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do.
- Huyết áp đo được cao nhiều lần, hoặc đau đầu vùng gáy thường xuyên.
- Ngáy to, người nhà thấy ngừng thở khi ngủ, ngủ gật trên đường về sau ca.
- Mất ngủ kéo dài dù đã giữ giờ ngủ, hoặc tâm trạng sa sút nhiều tuần.
Khi khám, nói rõ: "Em làm ca đêm cố định đã chín năm." Thông tin này giúp bác sĩ hiểu bức tranh của bạn. Đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi, méo miệng, yếu nửa người là phải gọi cấp cứu ngay, dù đang ở chỗ làm lúc nửa đêm.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm lâu năm có hại cho sức khoẻ không?
Ca đêm lâu năm làm cơ thể lệch nhịp, dễ kéo theo ngủ thiếu, ăn uống thất thường, tăng vòng bụng và những nguy cơ tim mạch, chuyển hoá. Không phải ai cũng bệnh; cách bạn giữ giấc ngủ, bữa ăn, vận động và khám định kỳ quyết định nhiều.
Người làm ca đêm nên ăn bữa chính lúc nào?
Nhiều người thấy dễ chịu khi ăn bữa chính trước khi vào ca, trong ca chỉ ăn nhẹ chia nhỏ, và ăn nhẹ khi tan ca. Tránh ăn một bữa thật no lúc nửa đêm hoặc ngay trước khi đi ngủ ngày, vì dễ ợ chua và ngủ chập chờn.
Làm ca đêm có nên uống cà phê không?
Uống ở đầu ca thường không sao với người khoẻ. Nên ngưng ở nửa sau ca để khi về nhà còn ngủ được. Người có bệnh tim, huyết áp cao hoặc đau dạ dày nên hỏi bác sĩ về lượng cà phê phù hợp.
Ngày nghỉ có nên ngủ bù thật nhiều không?
Ngủ bù một chút thì được, nhưng ngủ tới chiều rồi thức đêm theo nhà sẽ kéo đồng hồ sinh học qua lại. Cố giữ một khoảng ngủ chung giữa ngày làm và ngày nghỉ để cơ thể đỡ phải thích nghi lại từ đầu mỗi tuần.
Người làm ca đêm nên khám sức khoẻ những gì?
Nên khám định kỳ và hỏi bác sĩ lịch phù hợp với tuổi, nguy cơ của mình; thường bác sĩ để ý thêm huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và dạ dày. Nói rõ với bác sĩ là bạn làm ca đêm bao nhiêu năm.
Khi nào nên cân nhắc xin đổi khỏi ca đêm?
Khi bạn ngủ thế nào cũng không lại sức, sức khoẻ đi xuống rõ dù đã chỉnh thói quen, có ngủ gật trên đường về, hoặc bác sĩ khuyên nên hạn chế. Bàn với gia đình và nơi làm việc để tìm phương án ca ngày hoặc ca xoay ít đêm hơn.