Đàn ông tuổi 40 vẫn đá bóng phong trào được, nhưng nếu cả tuần chỉ ngồi một chỗ rồi dồn hết sức vào một trận cuối tuần, nguy cơ chấn thương gân, dây chằng và sự cố tim tăng lên rõ; cách giữ an toàn là có thêm vận động giữa tuần, khởi động thật, không bỏ qua dấu hiệu tim, và cả đội biết sơ cứu. Trận bóng không có lỗi; cái nguy là khoảng cách quá xa giữa sáu ngày ngồi và một tối chạy hết tốc lực.
Ví dụ giả định: anh Dũng, 43 tuổi, trưởng phòng hành chính, đá bóng sân bảy với hội bạn cũ mỗi tối thứ bảy suốt mười năm. Thứ hai đến thứ sáu anh ngồi văn phòng và tiếp khách. Mấy trận gần đây, cứ sau mười lăm phút là anh thấy ngực nặng, nghĩ là "lâu không đá nên đuối", nghỉ một chút lại vào. Bài này viết cho anh Dũng và cả đội của anh.
Vì sao tuổi 40 đá bóng khác tuổi 25
Bóng đá phong trào là môn gắng sức ngắt quãng: đứng, chạy nước rút, đổi hướng, va chạm, rồi lại đứng. Tim phải tăng tốc đột ngột nhiều lần trong một trận. Ở tuổi 25, tim mạch và gân thích nghi tốt với kiểu gắng sức này. Ở tuổi 40 trở đi, nhất là khi có huyết áp cao, mỡ máu, hút thuốc, thừa cân hay tiền sử gia đình về tim mạch mà chưa từng kiểm tra, những lần tăng tốc đột ngột là lúc các vấn đề tim tiềm ẩn dễ lộ ra.
Gân và dây chằng cũng vậy. Gân gót, dây chằng gối và cơ đùi sau của người cả tuần ngồi ít được dùng, kém đàn hồi hơn, trong khi trí nhớ vẫn bảo mình đổi hướng, bứt tốc như ngày xưa. Những chấn thương nặng như đứt gân gót, rách dây chằng gối thường xảy ra trong một động tác rất bình thường, đạp mạnh để bứt tốc hay xoay người đột ngột. Nhiều người kể lại cùng một câu: hôm đó không va chạm với ai, chỉ đạp chân chạy theo bóng thì thấy như ai đá vào gót. Cơ thể không báo trước bằng cơn đau nào trong những tuần trước đó, nên không thể chờ đau mới chuẩn bị.
Điều này không có nghĩa nên bỏ đá bóng. Trận bóng cuối tuần là niềm vui, là bạn bè, là lý do để vận động. Nó chỉ có nghĩa người tuổi 40 cần chuẩn bị cho trận bóng nhiều hơn người tuổi 25, và cần biết lắng nghe vài tín hiệu mà ngày trẻ có thể bỏ qua.
Tín hiệu tim không được coi là "đuối sức"
Những dấu hiệu dưới đây, nếu xuất hiện khi đá bóng hay ngay sau trận, cần được coi là chuyện của tim cho tới khi bác sĩ nói khác, chứ không phải do lâu không đá:
- Đau, tức, nặng hoặc thắt ở ngực, có thể lan lên cổ, hàm, vai hoặc cánh tay trái, đỡ khi nghỉ và tái lại khi chạy.
- Khó thở nhiều hơn hẳn đồng đội ở cùng mức chạy, hoặc khó thở hơn hẳn so với chính mình vài tháng trước.
- Hồi hộp, tim đập loạn, đập hẫng, hoặc nhịp tim rất nhanh không giảm khi đã đứng nghỉ.
- Choáng váng, tối sầm mắt, suýt ngất khi đang chạy hoặc ngay sau khi dừng.
- Mệt bất thường kéo dài trong nhiều ngày sau trận, khác hẳn kiểu mỏi chân thông thường.
Nếu gặp một trong các dấu hiệu này, ngừng đá và đi khám tim mạch trước khi quay lại sân. Với anh Dũng, câu nên nói ở phòng khám là: "Mấy tuần nay cứ đá bóng khoảng mười lăm phút là cháu thấy nặng ngực, nghỉ thì đỡ, đá lại thì nặng lại." Đây là mô tả mà bác sĩ cần nghe nguyên văn, không cần giảm nhẹ.
Chuẩn bị trong tuần để trận cuối tuần không là cú sốc
Mục tiêu là thu hẹp khoảng cách giữa sáu ngày ngồi và một tối chạy hết sức. Không cần nhiều, chỉ cần đều.
- Hai buổi vận động giữa tuần. Đi bộ nhanh hoặc chạy chậm khoảng ba mươi phút vào hai tối trong tuần, ví dụ thứ ba và thứ năm. Tim và chân quen với gắng sức, trận cuối tuần bớt là cú sốc.
- Mười phút cho gân và cơ. Đứng nhón gót chậm trên bậc thềm, ngồi xuống đứng lên, bước dài, giữ thăng bằng một chân. Những động tác này giúp gân gót, gối và cổ chân chịu tải tốt hơn khi đổi hướng.
- Ngủ đủ đêm trước trận. Thức khuya nhậu tối thứ sáu rồi tối thứ bảy ra sân là công thức quen của nhiều chấn thương và sự cố.
- Khởi động thật mười lăm phút trước trận. Chạy nhẹ, xoay khớp, chạy tăng tốc ngắn vài lần, đổi hướng chậm rồi nhanh dần. Không phải vài cái vươn vai rồi vào sân.
- Biết điểm dừng trong trận. Đá theo hiệp ngắn, thay người thường xuyên, không cố đá hết cả trận khi đã đuối.
Người đã bỏ đá lâu muốn quay lại nên đá tập vài buổi nhẹ trước, chưa vào trận đối kháng ngay, và nếu có yếu tố nguy cơ tim mạch thì đi khám trước.
Chấn thương hay gặp ở người đá bóng tuổi trung niên
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ để biết khi nào là chuyện nhẹ, khi nào phải dừng hẳn và đi khám.
| Chấn thương | Thường xảy ra khi | Dấu hiệu cần đi khám |
|---|---|---|
| Căng, rách cơ đùi sau | Bứt tốc chạy nước rút | Đau nhói đột ngột sau đùi, bầm tím, không duỗi chân được |
| Đứt gân gót | Đạp mạnh để bứt tốc hoặc bật nhảy | Cảm giác như bị đá vào gót, nghe tiếng "phựt", không nhón gót được |
| Tổn thương dây chằng gối | Xoay người khi chân đang trụ, va chạm vào gối | Gối sưng nhanh trong vài giờ, lỏng lẻo, khuỵu khi bước |
| Lật cổ chân | Tiếp đất lệch, giẫm vào chân người khác | Không đứng được, sưng to, đau khi ấn vào mắt cá xương |
| Va đầu | Tranh bóng bổng, ngã đập đầu | Lơ mơ, nôn, đau đầu tăng dần, quên chuyện vừa xảy ra |
Với chấn thương phần mềm nhẹ, việc ban đầu là ngừng chơi, nghỉ, chườm lạnh có lót khăn, kê cao chân. Không xoa bóp mạnh, không đắp lá, không bôi rượu thuốc lên chỗ sưng. Va đầu mà có bất kỳ dấu hiệu nào trong bảng thì không chơi tiếp trong ngày và đi khám ngay.
Quay lại sân sau chấn thương hoặc sau một thời gian nghỉ
Người đá bóng phong trào hay mắc một cái sai: thấy hết đau là ra sân đá trận đầy đủ ngay. Hết đau chưa có nghĩa là gân hay cơ đã hồi phục đủ sức chịu những pha bứt tốc và đổi hướng. Nhiều chấn thương tái phát đúng ở trận đầu tiên quay lại, và lần tái phát thường lâu lành hơn lần đầu.
Cách quay lại an toàn hơn đi theo thứ tự: đi bộ không đau, rồi chạy thẳng chậm không đau, rồi chạy nhanh dần, rồi chạy đổi hướng, rồi tập với bóng, cuối cùng mới đá trận. Mỗi bước nên làm được vài buổi mà hôm sau không đau, không sưng, mới chuyển bước tiếp. Với chấn thương đã được bác sĩ điều trị, làm theo lịch phục hồi được dặn, kể cả khi thấy mình đã ổn trước hạn.
Với người nghỉ đá lâu vì bận việc chứ không vì chấn thương, nguyên tắc cũng tương tự. Vài buổi đầu chỉ chuyền bóng, đá ít người, đá hiệp ngắn. Câu nên nói với đội trưởng: "Anh nghỉ lâu rồi, mấy buổi đầu cho anh đá nửa hiệp thôi nhé, quen chân rồi tính tiếp." Không ai trong đội nghĩ kém đi về một người biết giữ sức; người ta chỉ nhớ người phải nằm sân vì cố.
Đội bóng tự lo an toàn cho nhau
Có ít nhất hai người biết ép tim. Một buổi học sơ cứu cơ bản, gồm ép tim ngoài lồng ngực, đáng giá với đội bóng phong trào hơn mọi bộ áo mới. Khi một người gục xuống không thở bình thường, mấy phút đầu là quyết định.
Biết trước sân có gì. Hỏi chủ sân có hộp sơ cứu, có túi chườm lạnh không, xe cấp cứu vào sân bằng lối nào. Một số nơi có máy khử rung tự động; nếu có, cả đội nên biết nó để ở đâu.
Không ép nhau đá khi đã kêu mệt. Câu "cố lên, còn có năm phút" nghe vui nhưng có thể đẩy một người đang có vấn đề tim chạy tiếp. Cả đội nên quen với câu: "Mệt thì ra nghỉ, không ai trách."
Cẩn thận với bia ngay sau trận. Sau trận cơ thể đang mất nước. Uống bia thay nước làm mất nước thêm, và rượu bia tối đó còn làm hồi phục kém. Uống nước trước; nếu đội có lệ liên hoan, dời tới sau khi đã uống đủ nước, uống vừa phải, và không ai uống rồi lái xe về.
Thông báo bệnh của mình cho vài người trong đội. Ai có bệnh tim, huyết áp, tiểu đường nên cho đội trưởng hoặc người thân trong đội biết. Khi có chuyện, người xung quanh sẽ xử lý đúng hơn và kể đúng hơn với nhân viên y tế.
Khi nào gọi cấp cứu ngay trên sân
Gọi cấp cứu ngay nếu một người gục xuống, không phản ứng khi gọi và lay, không thở hoặc thở ngáp cá. Trong lúc chờ, người biết ép tim bắt đầu ép tim liên tục, người khác chạy đi lấy máy khử rung nếu sân có. Đừng chờ xem "có tự tỉnh không".
Cũng gọi cấp cứu hoặc đưa đi viện ngay nếu: đau ngực dữ dội không giảm khi nghỉ; khó thở nặng; méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân; va đầu rồi lơ mơ, nôn nhiều, co giật; gãy xương có biến dạng rõ hoặc xương lòi ra ngoài. Không cho người bị va đầu hay đau ngực tự lái xe về.
Sau trận, đi khám trong vài ngày nếu: gối sưng nhiều, lỏng khi bước; không nhón gót được; đau sau đùi kèm bầm tím rộng; cổ chân sưng không chịu lực được. Những chấn thương này điều trị sớm và đúng thì quay lại sân thuận lợi hơn nhiều so với cố chịu vài tuần rồi mới đi. Còn với những tín hiệu tim, dù đã hết, vẫn nên đi khám trước khi đá trận tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 40 tuổi có nên đi khám tim trước khi đá bóng lại không?
Nếu bạn có huyết áp cao, mỡ máu, tiểu đường, hút thuốc, thừa cân, hoặc bố, anh em trai có bệnh tim sớm, nên đi khám và nói rõ mình định chơi bóng đá. Bác sĩ sẽ quyết định có cần kiểm tra thêm gì không, tuỳ nguy cơ riêng của bạn.
Đá bóng xong hay bị chuột rút thì có sao không?
Chuột rút hay gặp khi cơ mỏi, mất nước hoặc chưa quen gắng sức. Ngừng chơi, giãn nhẹ cơ, uống nước. Nếu chuột rút thường xuyên, kèm yếu cơ, hoặc nước tiểu sẫm màu sau trận nặng, nên đi khám.
Đeo băng gối, băng cổ chân có giúp tránh chấn thương không?
Băng có thể giúp người từng bị lật cổ chân cảm thấy vững hơn, nhưng không thay được việc tập cho cơ, gân khoẻ và khởi động đủ. Nếu đã từng tổn thương dây chằng, hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng loại băng phù hợp.
Đã từng đứt dây chằng gối thì còn đá bóng được không?
Nhiều người quay lại sân được sau khi điều trị và phục hồi chức năng đầy đủ, nhưng thời gian và cách quay lại tuỳ từng trường hợp. Thời điểm quay lại do bác sĩ và người phụ trách phục hồi chức năng dựa trên kết quả khám, không tự đánh giá theo cảm giác.
Có nên uống nước tăng lực trước trận cho khoẻ không?
Không cần. Nước tăng lực thường nhiều đường và chất kích thích, có thể làm tim đập nhanh hơn, không có lợi cho người có vấn đề tim mạch. Uống nước lọc đủ trước và trong trận là đủ cho một trận phong trào.
Một tuần chỉ có đúng một trận cuối tuần thì có hại không?
Một trận mỗi tuần vẫn tốt hơn không vận động, nhưng khoảng cách giữa sáu ngày ngồi và một tối gắng sức là lý do chính của chấn thương. Thêm hai buổi đi bộ nhanh hoặc chạy nhẹ giữa tuần giúp trận cuối tuần an toàn hơn nhiều.