Mỗi cơn thèm thuốc lá khi mới bỏ thường dâng lên rất mạnh rồi lắng xuống trong vài phút, và những ngày đầu thường là giai đoạn khó nhất; nếu có sẵn việc để làm trong vài phút đó, bạn sống qua được từng cơn, và các cơn sẽ thưa dần, nhẹ dần theo tuần. Bứt rứt, cáu gắt, khó ngủ, thèm ăn là các phản ứng thường gặp khi cơ thể quen dần với việc thiếu nicotine, không phải dấu hiệu bạn đang làm sai.
Ví dụ giả định: anh Phong, 36 tuổi, lập trình viên, đã dừng thuốc được ba ngày. Sáng nay anh lên sân thượng công ty theo thói quen, thấy đồng nghiệp đứng hút và suýt xin một điếu. Bài này dành cho anh và những ai đang ở giữa những ngày đầu: cơn thèm vận hành ra sao, xử lý từng cơn thế nào, và làm gì nếu lỡ tay.
Một cơn thèm diễn ra thế nào
Anh Phong tả cơn thèm như một con sóng: bắt đầu bằng ý nghĩ thoáng qua "giờ mà có điếu thuốc", rồi trong vài chục giây ý nghĩ đó chiếm hết đầu óc, ngực bứt rứt, tay muốn cầm cái gì đó, đầu tự tìm lý do "một điếu thôi, hôm nay căng quá". Nếu anh không làm gì, sau vài phút cơn sóng lặng xuống, dù chưa hết hẳn.
Điều quan trọng nhất cần biết là cơn thèm không tăng mãi. Cảm giác "không hút thì không chịu nổi" là cảm giác thật, nhưng nó có thời hạn. Mỗi lần bạn sống qua một cơn mà không hút, não ghi nhận thêm một lần "không cần thuốc vẫn ổn", và cơn sau thường bớt dữ hơn.
Cơn thèm thường được gọi lên bởi những tình huống quen thuộc: cà phê, sau bữa ăn, ngồi nhậu, gặp chuyện bực, đứng ở đúng chỗ ngày xưa hay hút. Có những cơn tới bất chợt không lý do. Trong vài ngày đầu, phần thiếu nicotine của cơ thể làm các cơn dày và mạnh hơn; sau đó, phần thói quen và cảm xúc là thứ còn lại lâu hơn. Hiểu như vậy giúp anh Phong không hoảng: anh biết cơn nào sẽ tới, và biết nó sẽ qua.
Một điều nữa: cơn thèm không phải là mệnh lệnh. Bạn có thể nhận ra nó, gọi tên nó, rồi để nó đi qua như nhìn một chiếc xe chạy ngang. Không cần chống lại bằng cách nghiến răng, cũng không cần chiều theo.
Năm việc làm ngay khi cơn thèm tới
Anh Phong ghi năm việc này vào mặt sau cuốn sổ trắng, làm theo thứ tự cho tới khi cơn qua.
- Hoãn lại. Nói với mình: "Đợi mười phút rồi tính." Không hứa sẽ không bao giờ hút, chỉ hứa đợi mười phút. Phần lớn cơn thèm qua trước khi hết mười phút.
- Rời khỏi chỗ đó. Đang ở sân thượng thì xuống cầu thang, đang ở quán thì ra ngoài đi vài vòng. Đổi chỗ là cắt đứt tín hiệu quen thuộc.
- Uống nước từng ngụm. Một chai nước lạnh cầm tay, uống chậm. Tay và miệng có việc làm, cơn thèm khó bám hơn.
- Thở chậm. Hít vào bằng mũi, thở ra chậm và dài hơn bằng miệng, lặp lại vài lần. Kiểu thở này giống động tác hút thuốc nhưng không có khói, nhiều người thấy dịu hẳn.
- Gọi hoặc nhắn cho người hỗ trợ. Vợ, bạn đã bỏ thuốc, người tư vấn cai thuốc. Một câu ngắn: "Anh đang thèm quá, nói chuyện với anh năm phút."
Không cần làm đủ cả năm, chỉ cần làm cho tới khi cơn qua. Quan trọng là bạn đã quyết trước sẽ làm gì, để lúc cơn tới bạn không phải nghĩ, chỉ việc làm theo.
Những khó chịu hay gặp và cách đỡ
Không phải ai cũng gặp hết, và mức độ mỗi người mỗi khác. Phần lớn nhẹ dần sau vài tuần. Nếu nặng hoặc kéo dài, hãy hỏi bác sĩ.
| Khó chịu | Vì sao | Cách đỡ |
|---|---|---|
| Cáu gắt, bồn chồn | Cơ thể thiếu nicotine, mất thứ quen dùng để xả căng thẳng | Báo trước người nhà; đi bộ nhanh; tạm tránh các cuộc tranh luận lớn |
| Khó tập trung | Não đang thích nghi | Chia việc nhỏ, nghỉ ngắn thường xuyên, tránh xếp việc quan trọng vào tuần đầu |
| Khó ngủ, mơ nhiều | Thay đổi nhịp quen thuộc của cơ thể | Bớt cà phê buổi chiều, đi ngủ đúng giờ, không ngủ trưa quá lâu |
| Thèm ăn, hay đói | Tay miệng thiếu việc, vị giác nhạy hơn | Đồ ăn vặt ít năng lượng, uống nước, ăn đúng bữa |
| Ho nhiều hơn tạm thời | Phổi bắt đầu tự làm sạch | Uống đủ nước; đi khám nếu ho kéo dài, ho ra máu, khó thở |
| Táo bón | Nhịp ruột thay đổi | Ăn thêm rau, trái cây, uống nước, vận động |
Ho nhiều hơn trong vài tuần đầu là chuyện nhiều người gặp và hay làm họ hoang mang "bỏ thuốc lại còn ho". Đó thường là dấu hiệu đường thở đang phục hồi, nhưng vẫn cần đi khám nếu ho kéo dài, ho ra máu, sốt, hay khó thở tăng.
Nhật ký tuần đầu của anh Phong
Ngày thứ nhất, anh Phong thấy dễ hơn tưởng tượng, vì quyết tâm còn mới và cả nhà đều hỏi han. Buổi chiều thì khác: sau bữa trưa, anh đi đi lại lại trong văn phòng, uống hết ba chai nước. Tối về, anh đi ngủ sớm để "trốn" khoảng thời gian hay ra ban công hút.
Ngày thứ hai và thứ ba là khó nhất. Anh cáu với một đồng nghiệp vì chuyện nhỏ, quên một cuộc họp, đêm ngủ chập chờn. Anh nhắn cho vợ: "Hôm nay anh khó chịu lắm, tối về anh có im lặng thì em đừng nghĩ anh giận em." Vợ anh đáp lại bằng một bữa tối có món anh thích và không hỏi gì thêm.
Ngày thứ tư tới thứ bảy, các cơn thèm vẫn tới nhưng anh đã quen tay làm theo năm việc ghi sau cuốn sổ. Anh nhận ra cơn mạnh nhất luôn rơi vào đúng ba thời điểm: sau cà phê sáng, sau bữa trưa, và lúc chạy lỗi phần mềm không ra. Anh đổi cà phê sang trà, đi bộ một vòng sau bữa trưa, và để sẵn một quả bóng nhỏ trên bàn để bóp khi bực.
Cuối tuần đầu, anh thấy vị đồ ăn rõ hơn, leo cầu thang đỡ hụt hơi hơn một chút, và áo không còn ám mùi. Những thay đổi nhỏ đó là phần thưởng anh tự ghi lại, để đọc vào những ngày khó hơn.
Lỡ hút một điếu: đừng biến nó thành cả bao
Ngày thứ chín, sau một buổi họp căng thẳng, anh Phong xin một điếu của đồng nghiệp. Hút xong, anh thấy vừa dễ chịu vừa xấu hổ, và ý nghĩ đầu tiên là "thôi hỏng rồi, mua bao luôn". Đây chính là chỗ mà nhiều người quay lại hút hẳn: không phải điếu thuốc đầu tiên, mà là suy nghĩ "đã hỏng rồi thì thôi".
Một điếu lỡ không xoá đi chín ngày bạn đã không hút. Việc cần làm ngay là: không mua bao, vứt phần còn lại nếu có, ghi lại tình huống vừa xảy ra, và tự hỏi lần sau gặp tình huống đó sẽ làm gì khác. Với anh Phong, câu trả lời là sau mỗi buổi họp căng thẳng, anh đi xuống tầng trệt mua nước thay vì lên sân thượng.
Nói với người hỗ trợ cũng giúp: "Hôm nay anh lỡ một điếu sau buổi họp. Anh vẫn tiếp tục, mai anh tính tiếp." Người đó không cần trách hay an ủi nhiều, chỉ cần biết. Việc nói ra giúp bạn không giấu và không tự trừng phạt mình. Nếu lỡ nhiều lần, đó là lúc nên quay lại gặp người tư vấn cai thuốc để điều chỉnh kế hoạch, không phải là lúc bỏ cuộc.
Những lúc dễ hút lại, kể cả sau nhiều tháng
Bữa nhậu đầu tiên sau khi bỏ. Rượu làm giảm kiềm chế, bàn nhậu có sẵn thuốc và người mời. Trong những tuần đầu, nên tránh nhậu; nếu đi, ngồi xa người hút và về sớm.
Một biến cố lớn. Mất việc, ốm đau trong nhà, cãi nhau lớn. Lúc đó cảm giác "cần một điếu" có thể trở lại dữ dội. Biết trước để gọi người hỗ trợ thay vì tìm thuốc.
Khi tưởng mình đã an toàn. Sau vài tháng, ý nghĩ "giờ hút một điếu chắc không sao" rất dễ tới. Với người từng lệ thuộc, một điếu thường mở lại cả thói quen. Không có điếu nào là "chỉ một".
Khi tăng cân và bực vì điều đó. Một số người hút lại để giữ cân. Tăng vài cân sau khi bỏ thường ít hại hơn hút tiếp; hãy xử lý cân nặng bằng ăn uống, vận động chứ đừng quay lại thuốc.
Đi chơi xa, đổi môi trường. Ở chỗ lạ, không có thói quen mới đỡ lưng, người ta dễ tặc lưỡi. Mang theo chai nước, kẹo cao su không đường, và nhớ lại tờ lý do của mình.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào cần hỗ trợ ngay
Nên quay lại gặp bác sĩ hoặc người tư vấn cai thuốc khi cơn thèm quá dữ khiến bạn không làm việc được, khi lỡ hút lại nhiều lần, khi mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hay khi tâm trạng buồn bã, chán nản không đỡ. Người từng có trầm cảm, lo âu càng nên được theo dõi trong thời gian bỏ thuốc. Hỏi thẳng: "Em bỏ được hai tuần nhưng cơn thèm vẫn rất mạnh, em có cần thêm hỗ trợ gì không?"
Đi khám sớm nếu ho kéo dài nhiều tuần, ho ra máu, khó thở tăng, đau ngực khi gắng sức. Gọi cấp cứu ngay khi đau thắt ngực dữ dội, khó thở đột ngột, hoặc có dấu hiệu yếu nửa người, méo miệng. Khi đi khám, mang theo cuốn sổ ghi các cơn thèm và các lần lỡ, để người tư vấn thấy được nhịp khó khăn của bạn mà điều chỉnh kế hoạch. Không có gì đáng ngại khi phải quay lại xin thêm hỗ trợ; nhiều người cần vài lần điều chỉnh mới giữ được lâu. Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân trong giai đoạn này, hãy nói ngay với người ở gần, tìm tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu, đừng chịu đựng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ thuốc lá bao lâu thì hết thèm?
Mỗi người mỗi khác. Thường những ngày đầu là khó nhất, sau đó các cơn thèm thưa và nhẹ dần qua vài tuần. Thèm do thói quen và cảm xúc có thể còn thoảng qua lâu hơn, nhưng dễ xử lý hơn nhiều.
Bỏ thuốc lá rồi lại ho nhiều hơn có sao không?
Nhiều người ho nhiều hơn trong vài tuần đầu khi đường thở bắt đầu tự làm sạch. Tuy vậy, nếu ho kéo dài, ho ra máu, sốt hoặc khó thở tăng dần thì nên đi khám, không nên tự cho là chuyện bình thường.
Lỡ hút một điếu sau khi bỏ có phải bắt đầu lại từ đầu không?
Không. Một điếu lỡ không xoá đi những ngày bạn đã không hút. Đừng mua bao, ghi lại tình huống gây ra điếu đó, lên phương án cho lần sau và tiếp tục. Lỡ nhiều lần thì nên quay lại gặp người tư vấn.
Mới bỏ thuốc cáu gắt với vợ con thì làm sao?
Báo trước với người nhà rằng vài tuần đầu bạn có thể dễ cáu, và xin lỗi khi lỡ lời. Khi thấy bực, rời khỏi phòng đi bộ vài phút trước khi nói tiếp. Cảm giác cáu thường giảm dần khi cơ thể quen với việc không có nicotine.
Có nên đi nhậu trong những tuần đầu bỏ thuốc không?
Tốt nhất là tạm tránh, vì rượu làm giảm khả năng tự kiềm chế và bàn nhậu có sẵn thuốc, có người mời. Nếu buộc phải đi, uống trà hoặc nước, ngồi xa người đang hút và về sớm.
Khi nào cảm giác buồn chán lúc bỏ thuốc là đáng lo?
Nếu buồn chán, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới công việc và gia đình, hãy gặp bác sĩ. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người ở gần, tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu.