Đàn ông hay ít nói "em đang căng thẳng" mà để cơ thể nói thay: đau đầu vùng trán hay gáy vào cuối ngày, dạ dày cồn cào, ợ chua, vai gáy cứng, nghiến răng, tim đập mạnh, khó ngủ, dễ nổi nóng. Những biểu hiện này có thật, không phải "tưởng tượng", và thường đỡ khi gỡ được nguồn căng thẳng. Nhưng đau ngực, khó thở, đau đầu dữ dội đột ngột thì không được đổ cho căng thẳng mà phải đi khám ngay.
Ví dụ giả định: anh Phong, 43 tuổi, trưởng phòng kinh doanh, ba tháng nay chạy chỉ tiêu cuối năm. Chiều nào khoảng bốn giờ cũng đau đầu như có vòng siết quanh trán, đêm hay ợ chua, sáng dậy hàm mỏi vì nghiến răng. Anh uống thuốc đau đầu mua ở quầy gần như ngày nào cũng một viên và nghĩ "chắc tại tuổi". Bài này giúp những người như anh Phong đọc được tín hiệu cơ thể, phân biệt cái gì có thể do căng thẳng với cái gì phải đi khám, và hạ nhiệt cơ thể bằng những việc nhỏ trong ngày làm việc.
Vì sao căng thẳng biểu hiện ra cơ thể
Khi gặp áp lực, cơ thể bật chế độ "chuẩn bị đối phó": tim đập nhanh hơn, huyết áp nhích lên, cơ bắp gồng lại, dạ dày tiết dịch khác thường, hơi thở nông và nhanh. Chế độ này có ích khi bạn cần xử lý một việc gấp trong vài phút hay vài giờ. Vấn đề là áp lực công việc, tiền bạc, gia đình thường không kéo dài vài phút mà kéo dài nhiều tháng, nên cơ thể cứ ở trong chế độ đó mãi.
Cơ vai gáy gồng lâu thì mỏi, kéo theo đau đầu kiểu siết quanh trán. Hàm gồng thì nghiến răng ban đêm. Dạ dày bị xáo trộn thì cồn cào, ợ chua, đi ngoài thất thường. Tim đập mạnh làm bạn để ý tới từng nhịp và lo thêm. Ngủ kém lại làm ngày hôm sau dễ căng hơn, thành một vòng luẩn quẩn. Có anh em còn để ý ham muốn với vợ giảm hẳn trong những tháng áp lực, rồi lại lo thêm về chuyện đó; phần lớn trường hợp này cải thiện khi căng thẳng và giấc ngủ được gỡ.
Đàn ông còn hay "xử lý" căng thẳng theo cách làm cơ thể mệt thêm: thêm cà phê để tỉnh, thêm thuốc lá để bình tĩnh, thêm vài chén để ngủ. Những thứ đó giúp trong chốc lát, rồi để lại một cơ thể căng hơn vào sáng hôm sau.
Cơ thể báo gì, và cái gì không được đổ cho căng thẳng
Cột giữa là những gì hay gặp khi căng thẳng kéo dài. Cột phải là những dấu hiệu cho thấy cần đi khám, vì có thể là chuyện khác.
| Vùng cơ thể | Hay gặp khi căng thẳng | Dấu hiệu phải đi khám |
|---|---|---|
| Đầu | Đau âm ỉ như vòng siết quanh trán, gáy, nặng về chiều | Đau dữ dội đột ngột, đau kèm sốt, nôn, cứng cổ, nhìn mờ, yếu tay chân, đau tăng dần nhiều tuần |
| Dạ dày, ruột | Cồn cào, ợ chua, đầy bụng, đi ngoài thất thường | Đi ngoài phân đen, nôn ra máu, sụt cân, nuốt nghẹn, đau bụng dữ dội |
| Tim, ngực | Tim đập mạnh, hồi hộp khi gặp chuyện | Đau thắt hay đè nặng ngực, lan ra tay, hàm; khó thở; vã mồ hôi; ngất |
| Cơ, khớp | Mỏi vai gáy, đau lưng, nghiến răng | Tê yếu một bên tay chân, đau kèm sưng nóng đỏ |
| Giấc ngủ | Khó vào giấc, hay thức giấc, mơ nhiều | Ngáy to kèm ngừng thở, ngủ gật khi lái xe |
| Tâm trạng | Dễ cáu, mất kiên nhẫn, khó tập trung | Buồn chán, mất hứng thú kéo dài, ý nghĩ làm hại bản thân |
Quy tắc dễ nhớ: biểu hiện nào mới xuất hiện, dữ dội, tăng dần hoặc đi kèm dấu hiệu lạ thì đi khám trước, tính chuyện căng thẳng sau. Đổ cho "stress" quá sớm là cách hay gặp khiến người ta bỏ lỡ bệnh tim mạch hay dạ dày.
Tự kiểm một tuần: ghi cơn đau đi kèm hoàn cảnh
Trước khi kết luận gì, ghi lại một tuần. Bạn sẽ thấy quy luật mà ngồi nghĩ không thấy.
- Mỗi khi đau đầu, đau dạ dày, tim đập mạnh, ghi giờ và đang làm gì. Đang họp, đang lái xe, vừa nghe điện thoại của ai, vừa xem tin nhắn ngân hàng.
- Ghi mức độ theo cảm nhận: nhẹ, vừa, nặng; kéo dài bao lâu; tự hết hay phải uống gì.
- Ghi những gì đã ăn uống trước đó: bỏ bữa, cà phê thứ mấy, có rượu tối qua không.
- Ghi giấc ngủ đêm trước: mấy giờ ngủ, có thức giấc không.
- Cuối tuần đọc lại. Nhiều người thấy cơn đau đầu tới đúng sau những cuộc họp nhất định, cơn ợ chua tới sau những ngày bỏ bữa trưa.
Nếu thấy mình uống thuốc giảm đau gần như ngày nào cũng vậy, đó là điều cần nói với bác sĩ. Dùng thuốc giảm đau quá thường xuyên có thể chính nó làm đau đầu kéo dài hơn. Mang tờ ghi chép theo khi đi khám để bác sĩ có bức tranh đủ.
Tuần ghi chép cũng giúp phân biệt cái gì do căng thẳng, cái gì do thói quen: có người phát hiện cơn đau đầu buổi chiều của mình đúng vào những ngày chỉ uống cà phê mà quên uống nước, quên ăn trưa.
Cách đàn ông hay "xả" căng thẳng, và cái giá của nó
Nhậu cho quên. Một bữa nhậu làm đầu óc nhẹ đi vài tiếng, đổi lại một đêm ngủ kém, dạ dày cồn cào và sáng hôm sau căng hơn. Nhậu thường xuyên để xả là dấu hiệu nên dừng lại nhìn nguồn căng thẳng.
Hút thêm thuốc. Cảm giác bình tĩnh khi hút là do cơn thèm được thoả, không phải do căng thẳng giảm. Tim và mạch máu thì phải chịu thêm.
Lao vào làm thêm. Làm nhiều hơn để "giải quyết cho xong" đôi khi đúng, nhưng thường chỉ làm cơ thể không có lúc nào ra khỏi chế độ gồng.
Im lặng, tự gánh. Quan niệm "đàn ông phải tự lo, không than" khiến nhiều anh em giữ hết trong người. Nói ra một phần với vợ, với bạn thân không làm bạn yếu đi; nó giúp chia bớt gánh và thường mở ra cách giải quyết mình chưa nghĩ tới.
Cày điện thoại, trò chơi tới khuya. Giúp quên chuyện trong chốc lát, nhưng cắt vào giờ ngủ, và giấc ngủ lại là thứ cần nhất để chịu được áp lực.
Những việc nhỏ hạ nhiệt cơ thể trong ngày làm việc
Không cần nghỉ phép dài. Những việc dưới đây làm được ngay tại chỗ làm, mỗi việc vài phút.
- Thở chậm vài phút. Hít vào bằng mũi chậm, thở ra dài hơn hít vào, lặp lại trong vài phút. Làm trước cuộc họp căng hoặc khi thấy tim đập mạnh.
- Đứng dậy giãn vai gáy mỗi giờ. Xoay vai, nghiêng đầu nhẹ hai bên, duỗi lưng. Người hay đau đầu kiểu siết thường thấy đỡ khi vai gáy được thả lỏng.
- Ăn trưa đúng bữa, ra khỏi bàn làm việc. Bỏ bữa hay ăn vừa làm vừa nhai là cách nhanh nhất để dạ dày lên tiếng.
- Đi bộ ngắn sau bữa trưa hoặc cuối ngày. Vận động nhẹ giúp cơ thể "xả" chế độ gồng tốt hơn ngồi yên.
- Đặt giờ ngưng xem tin nhắn công việc buổi tối và nói rõ với đồng nghiệp: "Sau chín giờ tối em không xem tin nhắn, việc gấp anh gọi điện."
- Chọn một người để nói. Vợ, bạn thân, anh em cùng nghề. Một cuộc nói chuyện thật mỗi tuần.
Những việc này không làm áp lực biến mất, nhưng giúp cơ thể không phải gồng suốt cả ngày. Còn nguồn áp lực, chỉ tiêu, nợ nần, chuyện gia đình, cần được nhìn thẳng và tính cách gỡ, có khi cần người ngoài giúp.
Nói với vợ và với sếp thế nào cho đỡ gánh
Nhiều anh em giấu căng thẳng với vợ vì sợ vợ lo, rồi vợ lại thấy chồng cáu gắt vô cớ, lạnh nhạt, và tự đoán theo hướng tệ nhất. Nói ra không cần kể hết từng con số. Một câu đủ để vợ hiểu chuyện gì đang diễn ra: "Ba tháng này anh chạy chỉ tiêu, áp lực lắm, nếu anh có cáu thì không phải tại em. Cuối tuần mình đi bộ với nhau một buổi nhé." Câu này vừa nhận phần mình, vừa mở ra một việc làm chung.
Với sếp, đừng đợi tới lúc kiệt sức mới nói. Chọn lúc bình thường, nói bằng sự việc chứ không bằng cảm xúc: "Ba tháng qua em làm thêm gần như mỗi tối, em thấy sức khoẻ đi xuống. Em muốn bàn lại cách chia chỉ tiêu tháng tới, hoặc thêm người hỗ trợ phần báo cáo." Mang theo đề xuất cụ thể thì cuộc nói chuyện thành bàn việc, không thành than thở.
Còn với chính mình: căng thẳng không phải dấu hiệu bạn kém cỏi. Đó là tín hiệu cơ thể báo đang chở quá tải. Người lái xe tải biết không chở quá tải trọng; cơ thể cũng vậy. Nhận ra sớm và giảm tải đúng lúc là cách giữ được sức để còn chạy đường dài.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào đi cấp cứu
Đặt lịch khám nếu:
- Đau đầu, đau dạ dày, hồi hộp lặp lại nhiều tuần dù đã chỉnh nhịp sống.
- Phải dùng thuốc giảm đau gần như hằng ngày.
- Huyết áp đo ở nhà hoặc ở chỗ làm cao nhiều lần.
- Sụt cân, mất ngủ kéo dài, ăn không ngon.
- Buồn chán, mất hứng thú, thấy mọi thứ nặng nề nhiều tuần liền; lúc này nên gặp thêm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có thể bắt đầu ở trạm y tế xã, phường hoặc khoa nội ở bệnh viện, kể cả những gì đã ghi trong tuần. Một câu mở đầu giúp bác sĩ hiểu nhanh: "Ba tháng nay em áp lực công việc, chiều nào cũng đau đầu, em uống thuốc giảm đau gần như hằng ngày."
Gọi cấp cứu ngay nếu đau thắt hay đè nặng ngực, khó thở, vã mồ hôi, đau đầu dữ dội đột ngột như bị đánh, méo miệng, nói khó, yếu nửa người, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Căng thẳng có gây đau đầu thật không?
Có. Căng thẳng kéo dài làm cơ vai gáy và da đầu gồng lên, hay gây đau âm ỉ như vòng siết quanh trán, nặng về chiều. Tuy vậy đau đầu dữ dội đột ngột, đau tăng dần hay kèm sốt, nôn, yếu tay chân thì phải đi khám ngay.
Đau dạ dày do căng thẳng khác đau dạ dày do bệnh thế nào?
Không tự phân biệt được chắc chắn. Căng thẳng hay làm cồn cào, ợ chua, đầy bụng, nhưng đau dạ dày kéo dài, phân đen, nôn ra máu, sụt cân hay nuốt nghẹn cần được bác sĩ khám. Đừng tự kết luận do stress rồi tự mua thuốc dùng lâu.
Tim đập mạnh khi căng thẳng có nguy hiểm không?
Tim đập nhanh hơn khi gặp chuyện căng là phản ứng bình thường và thường tự dịu. Nhưng hồi hộp kéo dài, đánh trống ngực không rõ lý do, hoặc kèm đau ngực, khó thở, choáng ngất thì phải đi khám, nguy cấp thì gọi cấp cứu.
Uống thuốc giảm đau hằng ngày vì đau đầu có sao không?
Dùng thuốc giảm đau quá thường xuyên có thể làm đau đầu kéo dài hơn và ảnh hưởng dạ dày, gan, thận tuỳ loại. Nếu bạn phải dùng gần như mỗi ngày, hãy đi khám để tìm nguyên nhân và được hướng dẫn, đừng tự tăng liều.
Đàn ông nên làm gì đầu tiên khi thấy mình căng thẳng kéo dài?
Ghi lại một tuần các biểu hiện cơ thể đi kèm hoàn cảnh, giữ giấc ngủ và bữa ăn đều, giảm cà phê, rượu, thuốc lá, và nói ra với một người tin cậy. Nếu biểu hiện kéo dài hoặc nặng lên, đi khám.
Căng thẳng có làm tăng huyết áp không?
Căng thẳng làm huyết áp tăng tạm thời trong lúc gặp chuyện. Căng thẳng kéo dài cùng ngủ kém, rượu, thuốc lá, ít vận động có thể góp phần làm huyết áp khó giữ. Nếu đo nhiều lần thấy cao, nên đi khám thay vì chỉ đổ cho áp lực.