Đau mỏi cơ lan toả, nặng nhất khoảng một đến ba ngày sau buổi tập rồi giảm dần thường là bình thường, còn đau nhói đột ngột ở một điểm, đau ở khớp, sưng, đau làm thay đổi dáng đi, hoặc đau cơ dữ dội kèm nước tiểu sẫm màu thì là tín hiệu phải dừng và đi khám. Biết phân biệt hai loại đau này giúp bạn không bỏ tập vì một cơn mỏi vô hại, và không cố tập tiếp trên một chấn thương thật.
Ví dụ giả định: anh Long, 45 tuổi, làm nhân viên ngân hàng, vừa đăng ký tập ở góc tạ của nhà văn hoá khu phố. Sau buổi đầu, hai ngày liền đùi và tay đau ê ẩm, ngồi xuống bồn cầu cũng nhăn mặt. Tuần thứ hai, khi đẩy tạ, vai phải có một cú nhói, sau đó giơ tay lên cao thấy đau. Anh không biết cái nào là "tập đúng nên mỏi", cái nào là "tập sai nên đau". Bài này giúp anh và những người như anh phân biệt.
Đau mỏi bình thường và đau cảnh báo khác nhau thế nào
Bảng dưới không thay cho khám, nhưng giúp bạn quyết định bước tiếp theo: tập tiếp nhẹ hơn, nghỉ, hay đi khám.
| Đặc điểm | Đau mỏi thường gặp | Đau cần chú ý |
|---|---|---|
| Thời điểm | Xuất hiện sau buổi tập vài giờ, nặng nhất ngày thứ nhất đến thứ ba | Xuất hiện đột ngột ngay trong lúc tập, kèm cảm giác nhói, phựt, trật |
| Vị trí | Lan toả cả nhóm cơ, hai bên tương đối đều | Một điểm rõ, một bên, hoặc ngay trong khớp |
| Cảm giác | Ê ẩm, cứng, đau khi chạm hay khi co cơ | Nhói, buốt, đau khi chịu lực, có khi tê lan xuống tay chân |
| Diễn biến | Giảm dần sau vài ngày, đỡ khi vận động nhẹ | Không giảm hoặc tăng lên, đau cả khi nghỉ và về đêm |
| Dấu hiệu đi kèm | Không có | Sưng, bầm tím, nóng đỏ, khớp lỏng, nước tiểu sẫm màu |
| Nên làm gì | Vận động nhẹ, buổi sau giảm liều hoặc giữ nguyên | Ngừng động tác gây đau, nghỉ, đi khám nếu không đỡ hoặc có dấu hiệu đi kèm |
Với anh Long, cơn đau đùi hai ngày sau buổi đầu là kiểu thứ nhất. Cú nhói ở vai khi đẩy tạ rồi giơ tay lên thấy đau là kiểu thứ hai: nên ngừng các động tác dùng vai trong vài ngày, và nếu không đỡ thì đi khám, chứ không phải "tập tiếp cho quen".
Đau cơ khởi phát muộn: vì sao, bao lâu, làm gì
Khi cơ phải làm một việc lạ, nặng hơn mức quen, nhất là các động tác hạ tạ xuống chậm, đi xuống dốc, ngồi xuống sâu, các sợi cơ chịu những tổn thương rất nhỏ. Cơ thể sửa chữa chúng trong vài ngày sau, và cảm giác ê ẩm chính là quá trình đó. Cơn đau này thường bắt đầu sau buổi tập vài giờ đến một ngày, nặng nhất khoảng ngày thứ hai, rồi giảm dần trong vài ngày.
Đau cơ kiểu này không phải thước đo buổi tập tốt. Người tập đều lâu năm vẫn tiến bộ mà hiếm khi đau nhiều. Đau nhiều chỉ cho biết bạn đã làm quá liều so với mức cơ thể đang quen. Anh Long đau đùi hai ngày vì buổi đầu làm bốn lượt ngồi xuống đứng lên với tạ, trong khi mười năm nay chân anh chưa từng làm việc gì nặng hơn leo cầu thang. Lần sau, giữ nguyên hoặc giảm nhẹ liều, cơn đau sẽ nhẹ hơn hẳn; đó là lý do tuần đầu nên tập ít hơn mình nghĩ.
Trong những ngày đau, vận động nhẹ như đi bộ, đạp xe chậm thường giúp đỡ cứng hơn nằm im. Tắm nước ấm, ngủ đủ, ăn uống bình thường là đủ. Không cần xoa bóp mạnh, không cần đi giác hơi hay cạo gió, và không tự mua thuốc giảm đau dùng nhiều ngày; nếu đau đến mức cần thuốc, đó là lý do hỏi bác sĩ chứ không phải tự xử lý.
Khởi động mười phút đúng nghĩa
Khởi động không phải vài cái vươn vai rồi vào tạ. Mục đích là làm ấm cơ, tăng dần nhịp tim, và cho khớp đi hết biên độ trước khi chịu tải. Thứ tự gợi ý:
- Ba đến năm phút làm ấm toàn thân. Đi bộ nhanh, đạp xe tại chỗ hoặc nhảy tại chỗ nhẹ, tới khi thấy hơi ấm người.
- Xoay và đưa khớp theo biên độ. Xoay vai, đưa tay ra trước ra sau, xoay hông, đá chân ra trước ra sau, xoay cổ chân. Làm chậm rồi nhanh dần, không giật.
- Làm thử động tác chính với mức rất nhẹ. Định ngồi xuống đứng lên với tạ thì làm trước vài lần không tạ; định đẩy tạ thì chống đẩy vào tường trước.
- Tăng dần mức nặng. Lượt đầu tiên của bài chính nhẹ hơn mức định tập, rồi mới lên mức thật.
Giãn cơ giữ lâu, kiểu kéo căng giữ ba mươi giây, nên để sau buổi tập khi người đã ấm, không cần làm nhiều trước khi tập. Với người trung niên, phần khởi động đáng làm kỹ nhất là vai và hông, hai chỗ hay cứng sau nhiều năm ngồi.
Hồi phục giữa các buổi tập
Cơ khoẻ lên trong lúc nghỉ, không phải lúc tập. Những việc dưới đây quyết định buổi tập sau tốt hay tệ:
- Ngủ đủ. Thiếu ngủ làm cơ hồi phục chậm, đau lâu hơn và dễ chấn thương hơn ở buổi sau.
- Ăn bữa có đạm và tinh bột trong vài giờ sau buổi tập, từ thức ăn thường ngày. Không cần bột đạm hay sản phẩm bổ sung.
- Uống đủ nước, nhất là khi tập trời nóng.
- Có ngày nghỉ giữa hai buổi tập cùng nhóm cơ. Ngày nghỉ vẫn có thể đi bộ nhẹ.
- Hạn chế rượu bia buổi tối sau ngày tập; rượu làm hồi phục kém và giấc ngủ kém.
- Ghi lại buổi tập: tập gì, mức nào, hôm sau đau thế nào. Sau vài tuần, bạn biết liều nào là vừa cho mình.
Những thứ không cần: ngâm nước đá sau mỗi buổi tập, mặc đồ bó chuyên dụng, súng massage đắt tiền. Chúng có thể dễ chịu, nhưng không thay được ngủ, ăn và nghỉ hợp lý.
Hiểu lầm hay gặp về đau khi tập
Hiểu lầm: không đau thì không tiến bộ. Sự thật: tiến bộ đến từ việc tăng dần đều đặn, không phải từ việc tập tới mức đau. Đau nhiều sau mỗi buổi là dấu hiệu liều tập quá cao, làm bạn phải nghỉ lâu hơn và dễ bỏ.
Hiểu lầm: đau thì tập tiếp cho tan. Sự thật: với đau mỏi cơ, vận động nhẹ giúp đỡ cứng. Nhưng với đau nhói ở khớp hay ở một điểm, tập tiếp có thể biến tổn thương nhỏ thành tổn thương lớn.
Hiểu lầm: xoa dầu nóng trước khi tập là khởi động rồi. Sự thật: dầu nóng chỉ làm nóng da, không làm ấm cơ hay chuẩn bị khớp. Vẫn cần vận động khởi động thật.
Hiểu lầm: nghe khớp kêu lục cục là khớp đã hỏng. Sự thật: tiếng kêu không kèm đau, sưng thường không đáng lo. Tiếng kêu kèm đau, kẹt khớp hoặc sưng thì nên đi khám.
Hiểu lầm: lớn tuổi rồi thì đau là chuyện đương nhiên, cứ chịu. Sự thật: tuổi trung niên hồi phục chậm hơn, nhưng đau dai dẳng không phải là cái giá bắt buộc. Đau kéo dài là lý do chỉnh lại cách tập hoặc đi khám.
Vai, gối, lưng dưới: ba chỗ người trung niên hay đau khi tập
Vai là chỗ anh Long bị. Ở người trung niên mới tập, đau vai hay xuất hiện khi đẩy tạ qua đầu, chống đẩy quá sâu, hoặc tăng mức nặng quá nhanh trong khi vai đã cứng sau nhiều năm ngồi máy tính. Cách chỉnh thường gặp: tạm bỏ các động tác đẩy lên cao, chống đẩy với biên độ ngắn hơn, thêm động tác kéo để cân bằng hai phía vai, và chỉ tăng mức nặng khi làm đúng mà không đau.
Gối hay đau khi ngồi xuống sâu với tạ, khi gối chụm vào trong lúc đứng lên, hoặc khi tăng nhảy, chạy quá nhanh. Giảm độ sâu, giữ gối hướng theo mũi chân, tăng tạ chậm hơn thường giúp được nhiều. Lưng dưới hay đau khi cúi nhặt tạ từ sàn với lưng cong, hoặc khi nâng nặng mà bụng không gồng giữ. Nhặt tạ bằng cách gập hông và chùng gối, giữ tạ sát người, là thói quen đáng tập từ ngày đầu.
Những điều chỉnh này dành cho đau nhẹ, mới xuất hiện, không kèm sưng hay tê. Nếu đã chỉnh mà một hai tuần không đỡ, hoặc có tê lan xuống tay chân, hãy đi khám để được xem cụ thể. Người hướng dẫn ở phòng tập có thể giúp chỉnh kỹ thuật, nhưng việc xác định tổn thương là việc của bác sĩ.
Dấu hiệu phải dừng ngay và đi viện
Đi viện ngay nếu sau một buổi tập nặng, nhất là tập lần đầu hoặc tập quá sức, bạn thấy đau cơ dữ dội, cơ sưng căng, yếu đến mức khó nhấc tay chân, kèm nước tiểu sẫm màu như nước trà hoặc nước ngọt có ga sẫm, hoặc đi tiểu ít hẳn. Đây có thể là dấu hiệu tiêu cơ vân, tình trạng cơ bị tổn thương nặng giải phóng chất có thể hại thận, cần được xử lý ở bệnh viện, không chờ cho đỡ.
Dừng tập ngay và gọi cấp cứu nếu có đau thắt hoặc nặng ngực, khó thở dữ dội, tim đập loạn, choáng muốn ngất, hoặc méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân. Đau đầu đột ngột dữ dội khi đang gắng sức nâng tạ cũng là lý do gọi cấp cứu.
Đi khám ở chuyên khoa cơ xương khớp, chấn thương chỉnh hình hoặc y học thể thao trong vài ngày nếu: có cảm giác "phựt" hoặc trật khi tập rồi không làm lại được động tác; khớp sưng nhanh; không chịu được sức nặng lên chân; đau một điểm kéo dài quá một tuần dù đã nghỉ; tê, yếu lan xuống tay hoặc chân. Câu mẫu với bác sĩ: "Hôm thứ ba cháu đẩy tạ thì vai phải nhói một cái, từ hôm đó giơ tay lên quá đầu là đau, nằm nghiêng bên phải cũng đau."
Câu hỏi thường gặp
Đau cơ sau khi tập bao lâu thì hết?
Đau mỏi cơ thông thường thường nặng nhất khoảng ngày thứ hai rồi giảm dần trong vài ngày. Nếu sau một tuần vẫn đau nhiều, đau tăng lên, hoặc có sưng, bầm, nước tiểu sẫm màu, hãy đi khám.
Đang đau cơ thì có nên tập tiếp không?
Với đau mỏi lan toả, bạn vẫn vận động nhẹ được, tốt nhất là tập nhóm cơ khác hoặc đi bộ. Tránh tập nặng đúng nhóm cơ đang đau. Đau nhói ở khớp hoặc một điểm rõ thì nên dừng động tác gây đau.
Chườm nóng hay chườm lạnh khi bị đau sau tập?
Với chấn thương mới, sưng đau đột ngột, nhiều người được hướng dẫn chườm lạnh có lót khăn trong những ngày đầu. Với cơ mỏi cứng không sưng, tắm nước ấm thường dễ chịu. Nếu không chắc mình thuộc loại nào, hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Có nên tự mua thuốc giảm đau để tiếp tục tập không?
Không nên tự dùng thuốc giảm đau để che cơn đau rồi tập tiếp, vì có thể làm tổn thương nặng thêm mà không biết. Một số thuốc giảm đau cũng không hợp với người có bệnh dạ dày, thận, huyết áp. Đau đến mức cần thuốc thì nên hỏi bác sĩ.
Vì sao tập lâu năm rồi mà vẫn bị đau sau buổi tập?
Thường do bạn vừa đổi bài, tăng mức nặng, tập lại sau thời gian nghỉ, hoặc ngủ và ăn kém trong tuần. Đau nhẹ khi đổi bài là bình thường. Nếu đau ở cùng một chỗ lặp lại nhiều lần, nên xem lại kỹ thuật hoặc đi khám.
Nước tiểu sẫm màu sau khi tập có phải chỉ là thiếu nước không?
Có thể do thiếu nước, nhưng nếu kèm đau cơ dữ dội, cơ sưng, yếu cơ sau một buổi tập nặng thì phải nghĩ tới tổn thương cơ và đi viện ngay. Đừng tự uống thật nhiều nước rồi chờ ở nhà khi có các dấu hiệu đó.