Đàn ông ngại đi khám thường không vì lười, mà vì năm lý do rất người: sợ nghe tin xấu, tiếc một buổi làm, tin rằng không đau là khoẻ, ngại kể chuyện riêng và không biết bắt đầu từ đâu. Lý do nào cũng có cách gỡ cụ thể, và bước đầu chỉ là đặt một lịch khám có ngày giờ rõ ràng. Khám khi còn khoẻ là để bác sĩ thấy sớm những thứ âm thầm như huyết áp, đường máu, mỡ máu, những thứ không gây đau trong nhiều năm.
Ví dụ giả định: anh Tuấn 42 tuổi, chủ một xưởng nhôm kính nhỏ, mười năm chưa khám lần nào. Mỗi lần vợ nhắc, anh nói "để cuối năm rảnh", rồi cuối năm lại tất niên, lại giao hàng Tết. Bài này đi qua từng lý do anh Tuấn hay viện ra, chỉ ra chỗ hiểu sai và việc làm được ngay, theo cách một người anh trong nghề y hay nói với bạn mình.
Lý do một: "Đi khám lại moi ra bệnh"
Bệnh không sinh ra lúc bác sĩ đo. Nếu huyết áp đang cao thì nó đã cao từ trước buổi khám; buổi khám chỉ làm cho nó hiện ra. Không đo không có nghĩa là không có, chỉ có nghĩa là bạn đang đi đường đêm không đèn.
Biết sớm thường nhẹ hơn biết muộn. Nhiều vấn đề phát hiện lúc chưa có triệu chứng chỉ cần chỉnh ăn uống, vận động, giấc ngủ và hẹn đo lại. Đến lúc có triệu chứng mới đi, việc phải làm thường nặng hơn, tốn hơn và mất nhiều ngày công hơn.
Nỗi sợ là thật, nên gọi tên nó ra. Nhiều anh em chứng kiến bố, chú phát bệnh nặng, nên sợ đi khám rồi "dính" giống vậy. Nói thẳng nỗi sợ với vợ hoặc một người bạn giúp nó nhỏ lại. Câu mẫu: "Anh không ngại tốn tiền, anh sợ nghe tin xấu. Em đi cùng anh lần đầu nhé."
Kết quả bất thường không phải bản án. Một chỉ số lệch thường chỉ là lời nhắc theo dõi. Bác sĩ sẽ giải thích nó nghĩa là gì với riêng bạn, cần làm thêm gì, và nhiều khi chỉ là hẹn đo lại sau một thời gian.
Lý do hai và ba: tiếc một buổi làm, tin rằng không đau là khoẻ
Hai lý do này hay đi cùng nhau. Bảng dưới đặt cái mình hay nghĩ cạnh cái thật sự xảy ra.
| Cái hay nghĩ | Cái thật sự xảy ra | Việc làm được |
|---|---|---|
| Mất cả ngày, xưởng không ai trông | Một buổi khám cơ bản thường gói trong một buổi sáng nếu đặt lịch trước và đến sớm | Chọn sáng thứ Bảy hoặc ngày ít đơn, giao việc cho thợ cả từ hôm trước |
| Không đau, ăn ngủ được là khoẻ | Huyết áp, đường máu, mỡ máu, gan nhiễm mỡ thường im lặng nhiều năm | Coi buổi khám như bảo dưỡng định kỳ xe tải, không đợi xe chết máy |
| Còn trẻ, chưa tới tuổi khám | Mốc tuổi bắt đầu tuỳ nguy cơ từng người; người hút thuốc, nhậu nhiều, gia đình có bệnh tim mạch thường được khuyên khám sớm hơn | Hỏi bác sĩ lần đầu: với hoàn cảnh của em thì nên khám lại bao lâu một lần |
| Tốn tiền vô ích nếu kết quả bình thường | Kết quả bình thường là mốc để so cho những lần sau | Giữ phiếu kết quả cẩn thận, chụp ảnh lưu thêm một bản |
Điểm chung của hai lý do: chúng đánh giá sai cái giá của việc không khám. Một buổi sáng đổi lấy việc biết mình đang ở đâu là cái giá nhỏ so với một đợt nằm viện vì phát hiện muộn.
Lý do bốn: ngại kể chuyện riêng với bác sĩ
Nhiều anh em không ngại lấy máu, chỉ ngại bị hỏi uống bao nhiêu, hút bao nhiêu, ngủ thế nào, chuyện vợ chồng ra sao. Cảm giác bị hỏi như bị phán xét làm người ta né, hoặc khai bớt cho đỡ ngượng. Cái sai ở đây là nghĩ bác sĩ hỏi để đánh giá con người mình. Thật ra họ hỏi để tính nguy cơ: cùng một kết quả xét nghiệm, người uống rượu hằng ngày và người không uống sẽ được giải thích và dặn dò khác nhau.
Bác sĩ khám cho rất nhiều người mỗi ngày, chuyện bạn sắp kể họ đã nghe hàng trăm lần. Thông tin trong buổi khám là thông tin riêng tư của người bệnh, bạn có quyền đề nghị nói chuyện riêng nếu có người nhà đi cùng. Câu mẫu để mở lời: "Bác sĩ cho em hỏi riêng vài chuyện, em hơi ngại nói trước mặt người nhà." Khai bớt cho đỡ ngượng thì người thiệt là chính mình, vì lời dặn sẽ không khớp với con người thật của bạn.
Một mẹo nhỏ cho người ít nói: viết sẵn ra giấy những gì khó nói thành lời, đưa bác sĩ đọc. Ví dụ "uống bia gần như mỗi tối, cuối tuần nhiều hơn", "hút khoảng nửa bao một ngày", "dạo này hay mệt, ham muốn giảm". Bác sĩ đọc xong sẽ hỏi tiếp những gì cần, bạn chỉ việc trả lời thật.
Lý do năm: không biết bắt đầu từ đâu, và cách bắt đầu trong tuần này
Nhiều người không trốn khám, chỉ đứng mãi ở bước "để tìm hiểu đã". Cách gỡ là chia nhỏ thành những việc mười lăm phút.
- Chọn nơi khám. Khoa khám bệnh hoặc khoa nội của bệnh viện, phòng khám đa khoa có giấy phép, hoặc trạm y tế xã, phường để hỏi bước đầu. Không cần chọn nơi đắt nhất.
- Gọi hỏi hoặc đặt lịch qua kênh chính thức của nơi đó. Hỏi ba câu: có cần nhịn ăn không, nên đến lúc mấy giờ, có cần mang gì.
- Ghi ngày khám vào chỗ mình hay nhìn. Bảng phân việc ở xưởng, lịch trên điện thoại, hoặc nhờ vợ nhắc. Ngày đã ghi khó bỏ hơn ngày "để tính".
- Viết một trang ngắn. Bệnh đã từng có, thuốc đang dùng, bệnh của bố mẹ anh chị em ruột, thói quen uống, hút, ngủ.
- Rủ một người đi cùng hoặc báo trước một người. Có người biết lịch thì khó viện cớ vào phút cuối.
Năm việc này cộng lại không quá một tiếng. Anh Tuấn trong ví dụ đã làm xong trong một buổi tối, và việc khó nhất hoá ra chỉ là bấm gọi.
Những việc không cần làm trước lần khám đầu
Có những thứ anh em hay nghĩ phải làm, rồi vì thấy phiền mà bỏ luôn việc đi khám. Thật ra không cần.
- Không cần tự mua gói đắt nhất cho chắc. Lần đầu nên khám phần cơ bản và để bác sĩ hỏi, khám, rồi mới quyết định có cần làm thêm gì theo nguy cơ của riêng bạn.
- Không cần "sống lành" cả tuần trước khi khám. Ăn uống, sinh hoạt như bình thường để kết quả phản ánh đúng con người thật. Chỉ làm theo lời dặn cụ thể của nơi khám, như nhịn ăn sáng.
- Không cần tự tra mạng trước rồi tự đoán bệnh. Đọc nhiều quá dễ sinh lo, và đến phòng khám lại nói theo những gì mình đọc thay vì những gì mình cảm thấy.
- Không cần đợi đủ thời gian rảnh. Sẽ không có lúc nào đủ rảnh. Một buổi sáng có hẹn trước là đủ.
- Không cần tự chịu một mình. Đi cùng vợ, anh em, bạn thân không có gì là yếu. Khi nghe giải thích, hai người nhớ được nhiều hơn một người.
Bỏ được những gánh tưởng tượng này, việc đi khám trở về đúng kích cỡ thật của nó: một buổi sáng, vài câu hỏi, vài ống máu và một lời hẹn tái khám.
Buổi sáng đầu tiên của anh Tuấn diễn ra thế nào
Ví dụ giả định tiếp: anh Tuấn đặt lịch sáng thứ Bảy, nhịn ăn sáng theo lời dặn, uống vài ngụm nước lọc rồi đi cùng vợ. Ở quầy tiếp đón, anh khai thông tin, đưa thẻ bảo hiểm y tế và căn cước. Điều dưỡng đo chiều cao, cân nặng, vòng bụng, huyết áp. Anh hơi giật mình khi được đo huyết áp hai lần, vì lần đầu cao; điều dưỡng giải thích là đi vội, hồi hộp thì số đo hay nhích lên, nên ngồi nghỉ rồi đo lại.
Sau khi lấy máu, lấy nước tiểu, anh vào gặp bác sĩ. Bác sĩ hỏi nhiều hơn anh tưởng: bố mất năm bao nhiêu tuổi, vì bệnh gì; mỗi tuần nhậu mấy buổi; hút bao nhiêu; ngủ mấy tiếng; có hay đau ngực, khó thở, tiểu đêm không. Anh đưa tờ giấy đã viết sẵn, bác sĩ đọc và hỏi thêm hai câu. Toàn bộ chưa đến nửa buổi sáng.
Cái anh Tuấn nhớ nhất không phải kết quả, mà là câu bác sĩ nói khi hẹn: "Anh quay lại xem kết quả, mình sẽ bàn xem anh cần khám lại những gì và bao lâu một lần." Lần đầu, anh nhận ra việc đi khám không phải là bị xét xử, mà là có thêm một người cùng lo cho sức khoẻ của mình. Buổi chiều, anh vẫn kịp ra xưởng giao hàng.
Khi nào không chờ lịch khám định kỳ mà gặp bác sĩ ngay
Lịch khám định kỳ dành cho lúc đang thấy khoẻ. Nếu đã có dấu hiệu lạ thì đừng đợi đến ngày đã hẹn. Nên đi khám sớm trong vài ngày khi bạn thấy: mệt kéo dài hơn hai tuần không rõ lý do, sụt cân không chủ ý, khát và tiểu nhiều hơn hẳn, đau đầu buổi sáng lặp lại, hồi hộp, khó thở khi leo cầu thang vốn trước đây leo được, tiểu khó hoặc tiểu ra máu, nốt cục mới sờ thấy ở bất cứ đâu.
Có những dấu hiệu là cấp cứu, phải gọi cấp cứu hoặc nhờ người đưa ngay đến bệnh viện gần nhất, không tự lái xe: đau thắt hoặc đè nặng giữa ngực, lan ra tay, hàm, kèm vã mồ hôi; khó thở đột ngột; méo miệng, nói ngọng, yếu hoặc tê nửa người; đau đầu dữ dội đột ngột như chưa từng bị; ngất; bí tiểu hoàn toàn với bụng dưới căng tức.
Nếu đang có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân bên cạnh và tìm đến cơ sở y tế gần nhất. Không ai phải tự gánh chuyện đó một mình.
Với những dấu hiệu không cấp cứu, bạn có thể bắt đầu từ trạm y tế xã, phường hoặc khoa khám bệnh của bệnh viện; ở đó bác sĩ sẽ khám ban đầu và chuyển bạn đến chuyên khoa phù hợp nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu khám sức khoẻ định kỳ?
Không có một con số chung cho mọi người. Người khoẻ thường được khuyên bắt đầu khám định kỳ từ khoảng tuổi ba mươi, người có nguy cơ như hút thuốc, uống rượu nhiều, thừa cân, gia đình có bệnh tim mạch có thể cần sớm hơn. Hãy hỏi bác sĩ ở lần khám đầu để có lịch riêng.
Sợ đi khám phát hiện ra bệnh thì nên làm gì?
Hãy gọi tên nỗi sợ và nói với một người tin cậy, rồi rủ người đó đi cùng lần đầu. Nhớ rằng buổi khám không tạo ra bệnh, nó chỉ cho bạn biết sớm để xử lý nhẹ hơn. Hỏi bác sĩ giải thích từng kết quả bằng lời thường cũng giúp đỡ lo.
Có cần khám gói thật nhiều xét nghiệm cho yên tâm không?
Không cần. Lần đầu nên khám phần cơ bản, kể đủ tiền sử và để bác sĩ đề nghị làm thêm theo nguy cơ riêng. Làm quá nhiều xét nghiệm không cần thiết có thể dẫn đến lo lắng, làm thêm và tốn kém mà không giúp gì thêm.
Ngại kể chuyện rượu bia, thuốc lá với bác sĩ thì sao?
Bác sĩ hỏi để tính nguy cơ chứ không để phán xét. Khai thật giúp họ giải thích kết quả đúng với bạn. Nếu khó nói thành lời, hãy viết ra giấy và đưa bác sĩ đọc, hoặc xin nói chuyện riêng khi có người nhà đi cùng.
Đi khám định kỳ có thay được việc đi khám khi có triệu chứng không?
Không. Khám định kỳ dành cho lúc đang thấy khoẻ. Khi có dấu hiệu lạ như mệt kéo dài, sụt cân, tiểu ra máu, hãy đi khám sớm. Đau ngực, khó thở, yếu nửa người là cấp cứu, gọi cấp cứu ngay.