Đàn ông làm ca đêm hay ca xoay nhiều năm nên giữ một lịch khám định kỳ đều đặn, đặt buổi khám vào đầu một đợt nghỉ hoặc sau khi đã ngủ bù một giấc, và nói rõ với bác sĩ giờ làm, giờ ngủ, giờ ăn của mình, vì những thứ này ảnh hưởng tới cách đọc kết quả và lời dặn dò. Đừng đi khám thẳng từ xưởng sau một đêm thức trắng rồi tin vào con số đo được sáng hôm đó.
Ví dụ giả định: anh Nam 36 tuổi, vận hành máy ở một nhà máy, làm ca xoay ba tuần đổi một lần, gần mười năm. Anh thấy mình hay mệt, bụng to dần, dễ cáu với con. Đợt khám của công ty rơi đúng sáng sau ca đêm, huyết áp đo được cao và anh lo suốt một tháng. Bài này giúp người làm ca như anh đi khám đúng cách, đọc kết quả với đúng bối cảnh và không bỏ lịch chỉ vì vòng ca quá rối.
Ca đêm ảnh hưởng tới cơ thể ở những chỗ nào
Đồng hồ sinh học bị đảo. Cơ thể có nhịp ngày đêm cho giấc ngủ, ăn uống, nội tiết. Làm đêm lâu năm khiến nhịp này lệch liên tục, và nhiều người ngủ ngày không sâu bằng ngủ đêm, nên luôn trong tình trạng thiếu ngủ nhẹ.
Ăn uống theo giờ lạ. Bữa chính rơi vào nửa đêm, đồ ăn thường là mì, bánh, đồ chiên, nước ngọt cho tỉnh. Lâu dần góp vào vòng bụng, đường máu, mỡ máu.
Ít vận động và ít nắng. Ngủ ngày, ngồi máy đêm, nhiều người gần như không có thời gian tập và ít khi ra nắng.
Chất kích thích để giữ tỉnh. Cà phê, nước tăng lực, thuốc lá dùng nhiều hơn ở người làm đêm, và tan ca có người uống bia cho dễ ngủ.
Tâm trạng và gia đình. Lệch giờ với vợ con, ít thời gian chung, dễ cáu gắt và cô lập. Đây cũng là sức khoẻ, đáng được kể khi đi khám.
Đi lại trong tình trạng thiếu ngủ. Chạy xe máy về nhà sau ca đêm là quãng đường nhiều người buồn ngủ nhất. Đó là rủi ro sức khoẻ trực tiếp, không kém gì các chỉ số trên phiếu khám.
Vì sao khám ngay sau ca đêm dễ cho kết quả gây hoang mang
Sau một đêm thức trắng, nhiều thứ trong cơ thể không ở trạng thái thường ngày, giống như máy chạy liền hai ca thì nóng hơn bình thường. Người mệt, căng, uống nhiều cà phê trong ca, huyết áp có thể nhích lên. Nếu nửa đêm vừa ăn một bữa mì, rồi sáng ra lấy máu nhịn ăn, thời gian nhịn thực tế có khi không đủ, kết quả đường máu, mỡ máu khó đọc. Nhiều anh em nhận một tờ kết quả lệch rồi lo lắng, trong khi phần lệch đó có thể chỉ là do thời điểm khám.
Điều này không có nghĩa là kết quả sai hay đáng bỏ qua. Nó có nghĩa là bác sĩ cần biết bạn vừa tan ca đêm để đọc cho đúng, và nhiều khi sẽ hẹn đo lại vào thời điểm phù hợp hơn. Nếu bạn không nói, họ đọc như người ngủ đủ đêm qua.
Anh Nam trong ví dụ đã làm đúng ở lần sau: báo bác sĩ rằng lần đo trước là ngay sau ca đêm, xin đo lại sau khi đã nghỉ hai ngày. Bác sĩ hướng dẫn anh cách theo dõi thêm và hẹn lịch xem lại, thay vì vội kết luận từ một lần đo.
Đặt buổi khám vào chỗ nào trong vòng ca
Mỗi nhà máy xoay ca một kiểu, nhưng nguyên tắc chung thì giống nhau.
- Ưu tiên tuần làm ca ngày hoặc đầu đợt nghỉ. Đây là lúc cơ thể gần với nhịp bình thường nhất.
- Nếu chỉ có thể khám sau ca đêm, ngủ một giấc trước. Ngủ bù rồi khám buổi chiều nếu nơi khám nhận, hoặc sáng hôm sau.
- Tính lại giờ nhịn ăn theo bữa cuối cùng thật. Nếu nơi khám dặn nhịn ăn, tính từ bữa cuối bạn thực sự ăn, kể cả bữa nửa đêm trong ca, không tính theo giờ "sáng nay chưa ăn gì".
- Không uống cà phê, nước tăng lực trước khi đo. Uống nước lọc nếu được phép.
- Ghi lại lịch ca một tuần trước buổi khám. Mấy đêm làm, mấy giờ ngủ, ăn lúc nào, để đưa bác sĩ xem.
- Hỏi rõ có cần đo lại không. Nếu có chỉ số lệch, hỏi bác sĩ nên đo lại vào thời điểm nào trong vòng ca.
Với khám tập thể ở công ty, không phải lúc nào cũng chọn được giờ. Khi đó, hãy ghi chú cho người khám rằng mình vừa tan ca, và nếu kết quả lệch, chủ động đi khám lại theo cách ở trên.
Kể giờ giấc với bác sĩ thế nào cho đủ
Người làm ca hay trả lời câu "anh ngủ mấy tiếng" bằng một con số mơ hồ. Bác sĩ cần biết nhiều hơn: ngủ lúc nào, ở đâu, có bị đánh thức giữa chừng không, ngày nghỉ có đảo lại ngủ đêm không. Câu mẫu: "Em làm ca xoay, ba tuần đổi một lần. Tuần ca đêm em ngủ từ tám giờ sáng tới khoảng hai giờ chiều, hay bị tiếng ồn đánh thức. Ngày nghỉ em cố ngủ đêm nhưng khó ngủ."
Cũng nên kể bữa ăn: ăn bữa chính lúc mấy giờ, ăn gì trong ca, có ăn khuya sau ca không. Nếu uống bia sau ca cho dễ ngủ, hãy nói thật. Bác sĩ cần thông tin này để hiểu những chỉ số về đường máu, mỡ máu, gan.
Kể cả tâm trạng: dạo này có hay cáu, buồn, lo lắng không, có thấy mất hứng với những việc trước đây thích không. Nhiều anh em làm ca lâu năm âm thầm chịu cảm giác này mà nghĩ là bình thường. Bác sĩ có thể giới thiệu bạn tới nơi hỗ trợ phù hợp nếu cần.
Cuối cùng, kể số năm đã làm ca và kiểu xoay ca. Làm đêm cố định hai năm khác với xoay ca liên tục mười năm. Con số này giúp bác sĩ hình dung bạn đã sống lệch nhịp bao lâu, và có cần hỏi thêm về giấc ngủ, tiêu hoá, tim mạch hay không.
Hiểu lầm hay gặp ở người làm ca và sự thật
Những câu dưới đây anh em làm ca hay nói với nhau trong giờ nghỉ. Mỗi câu có một phần đúng và một phần làm mình chậm đi khám.
| Câu hay nói | Sự thật | Nên làm gì |
|---|---|---|
| "Quen rồi, làm đêm mười năm có sao đâu." | Cảm giác quen không có nghĩa cơ thể không chịu ảnh hưởng; nhiều thay đổi diễn ra âm thầm | Giữ lịch khám đều, kể rõ số năm làm ca |
| "Ngủ ngày đủ tiếng là bù được." | Giấc ngủ ngày thường nông và hay bị cắt ngang, đủ tiếng chưa chắc đủ sâu | Kể với bác sĩ chất lượng giấc ngủ, không chỉ số giờ |
| "Khám công ty rồi, khỏi khám thêm." | Khám tập thể thường rơi vào giờ không phù hợp với người làm ca và là gói chung | Nếu có chỉ số lệch, chủ động khám lại đúng thời điểm |
| "Uống vài lon bia sau ca cho dễ ngủ." | Rượu bia làm giấc ngủ vụn hơn về sau và góp vào vòng bụng | Thử cách khác để thư giãn, kể thật với bác sĩ nếu đã thành thói quen |
| "Mệt là do làm ca, đi khám cũng vậy." | Mệt kéo dài có thể có nguyên nhân khác như thiếu máu, tuyến giáp, đường máu | Mệt kéo dài vài tuần là lý do đi khám, không đổ hết cho ca |
Đọc bảng này không phải để thấy mình sai, mà để nhận ra chỗ nào mình đang tự trấn an quá mức. Anh Nam nhận ra mình nói câu thứ năm suốt hai năm, trong khi chưa từng hỏi bác sĩ vì sao mình mệt.
Những việc nhỏ giúp người làm ca giữ sức giữa hai lần khám
Không thay được giấc ngủ đêm, nhưng giảm bớt phần thiệt.
- Giữ phòng ngủ ban ngày tối và yên. Rèm dày, tắt chuông điện thoại, nói với vợ con về giờ ngủ của mình để cả nhà giữ yên.
- Ăn bữa chính trước ca, bữa nhẹ trong ca. Tránh bữa nhiều mỡ ngay trước khi đi ngủ ban ngày.
- Cà phê để đầu ca, không để cuối ca. Uống gần giờ đi ngủ làm giấc ngủ ngày càng nông.
- Ra ngoài một chút khi thức dậy buổi chiều. Đi bộ, phơi nắng nhẹ giúp người tỉnh táo và có thời gian vận động.
- Đi về an toàn sau ca. Buồn ngủ khi chạy xe máy về nhà sau ca đêm là chuyện nguy hiểm. Nếu quá buồn ngủ, nghỉ một lúc ở nhà máy hoặc đi chung với đồng nghiệp.
- Giữ một bữa chung với gia đình mỗi ngày. Dù là bữa tối trước ca, ngồi với vợ con một lúc giúp giảm cảm giác lạc lõng.
Những việc này chỉ là nền. Nếu bạn ngủ ngày rất khó, mệt triền miên dù đã cố, hãy kể với bác sĩ thay vì tự mua thuốc ngủ.
Khi nào cần gặp bác sĩ sớm, khi nào cấp cứu
Người làm ca đêm nên đi khám sớm, không chờ đợt khám định kỳ, khi thấy: mệt mỏi kéo dài dù đã nghỉ mấy ngày liền; ngủ gật không kiểm soát được trong ca hoặc khi chạy xe về; đau đầu, chóng mặt lặp lại; khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân; đau dạ dày, ợ chua kéo dài; buồn chán, mất hứng thú, khó ngủ kéo dài nhiều tuần.
Mang theo kết quả các lần khám trước, kể cả lần khám ở công ty mà bạn thấy không chính xác. Bác sĩ cần thấy cả những con số bạn cho là "đo lúc mệt", để so với lần đo lại và nhận ra xu hướng thật.
Phải gọi cấp cứu ngay, dù đang trong ca, khi có: đau thắt ngực lan ra tay hoặc hàm, vã mồ hôi; khó thở đột ngột; méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó; ngất. Báo ngay cho tổ trưởng hoặc người trực, đừng ngại làm gián đoạn dây chuyền.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với một người tin cậy ngay và tìm tới cơ sở y tế gần nhất. Làm ca lâu năm có thể khiến người ta cô lập; đừng để nó trở thành lý do chịu đựng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca đêm có cần khám sức khoẻ nhiều hơn người khác không?
Người làm ca đêm lâu năm có một số nguy cơ cao hơn về giấc ngủ, vòng bụng, đường máu, tim mạch, nên giữ lịch khám định kỳ đều đặn là đặc biệt quan trọng. Tần suất cụ thể hãy hỏi bác sĩ dựa trên kết quả và tình trạng của bạn.
Có nên đi khám ngay sau khi tan ca đêm không?
Không nên nếu có thể chọn. Sau một đêm thức trắng, huyết áp và một số xét nghiệm có thể không phản ánh trạng thái thường ngày. Nên khám vào tuần ca ngày, đầu đợt nghỉ hoặc sau khi đã ngủ bù.
Làm ca đêm thì tính giờ nhịn ăn trước khi lấy máu thế nào?
Tính từ bữa cuối cùng bạn thực sự ăn, kể cả bữa trong ca lúc nửa đêm. Hỏi nơi khám cần nhịn bao lâu và báo rõ với người lấy máu rằng bạn làm ca đêm.
Kết quả khám công ty bị cao sau ca đêm có đáng lo không?
Không nên bỏ qua, nhưng cũng đừng hoảng. Hãy báo bác sĩ rằng lần đo đó ngay sau ca đêm và xin hẹn đo lại vào thời điểm phù hợp. Bác sĩ sẽ quyết định có cần theo dõi thêm hay không.
Làm ca đêm khó ngủ ngày có nên tự mua thuốc ngủ không?
Không nên tự mua. Hãy thử giữ phòng ngủ tối, yên, tránh cà phê cuối ca. Nếu vẫn khó ngủ kéo dài, kể với bác sĩ để được tư vấn đúng, vì thuốc ngủ dùng sai có thể gây hại và nguy hiểm khi lái xe.