Người gầy vẫn có thể bị mỡ máu cao, vì mỡ máu không chỉ phụ thuộc cân nặng mà còn do di truyền, do mỡ nội tạng giấu bên trong một dáng người gầy, do nếp ăn nhiều đồ chiên, đồ ngọt, rượu bia, và do ít vận động. Gầy không phải tấm giấy miễn khám: nếu kết quả báo mỡ máu cao, việc đúng là gặp bác sĩ để được đánh giá, sửa nếp ăn và vận động, chứ không phải tự yên tâm vì mình không béo.
Nhiều anh em người gầy nghe kết quả khám thì bất ngờ, nghĩ là nhầm, hoặc nghĩ "gầy thế này thì ăn gì chẳng được". Bài này không đọc chỉ số xét nghiệm, cũng không thay lời bác sĩ; nó giải thích vì sao người gầy vẫn gặp chuyện này, những thói quen hay gặp, và chuẩn bị gì cho buổi gặp bác sĩ.
Chuyện của anh Tuấn: gầy từ bé, khám công ty thì bất ngờ
Ví dụ giả định: anh Tuấn 35 tuổi, kỹ sư phần mềm, người gầy từ nhỏ, ăn mãi không béo, bạn bè hay đùa là "ăn tạp mà không lên ký". Anh ăn sáng bánh mì pate hoặc xôi mặn, trưa cơm căng tin chọn món rán, chiều trà sữa, tối hay ăn mì cay hoặc gà rán gọi về. Anh không tập thể thao vì nghĩ mình "không cần giảm cân".
Đợt khám sức khoẻ của công ty, kết quả xét nghiệm báo mỡ máu cao, siêu âm có hình ảnh gan nhiễm mỡ nhẹ. Anh không tin, nghĩ là nhầm mẫu máu. Bác sĩ hỏi thêm: bố anh có mỡ máu cao từ trẻ, chú ruột bị nhồi máu cơ tim khi chưa tới năm mươi. Bác sĩ đo vòng bụng, thấy bụng anh không to nhưng cũng không nhỏ như dáng tay chân.
Câu chuyện của anh Tuấn cho thấy ba điều: dáng gầy có thể giấu mỡ nội tạng, gia đình có thể truyền xu hướng mỡ máu cao, và nếp ăn nhiều đồ chiên, đồ ngọt cộng ít vận động vẫn gây hại dù không làm tăng cân. Bác sĩ hẹn anh khám lại, dặn sửa nếp ăn và vận động, và nói rõ sẽ quyết định có cần điều trị gì thêm hay không sau khi theo dõi.
Vì sao người gầy vẫn có thể bị mỡ máu cao
Di truyền. Có những gia đình mà nhiều người bị mỡ máu cao từ trẻ, dù gầy hay béo. Đây gọi là rối loạn mỡ máu có tính gia đình. Nếu bố mẹ, anh chị em ruột có mỡ máu cao sớm hoặc nhồi máu cơ tim, đột quỵ sớm, nên kể rõ với bác sĩ.
Mỡ nội tạng giấu trong dáng gầy. Một người tay chân mảnh, ít cơ, nhưng vẫn có mỡ quanh gan, quanh ruột. Cân nặng và chỉ số khối cơ thể bình thường không loại trừ chuyện này.
Nếp ăn, uống không đổi theo cân. Người gầy hay nghĩ không cần để ý ăn uống, nên ăn đồ chiên, đồ ngọt, nội tạng, uống rượu bia thoải mái. Những thứ đó tác động tới mỡ máu và gan dù cân không lên.
Ít vận động. Vận động giúp cơ thể xử lý mỡ và đường tốt hơn. Người gầy ít tập vì "không cần giảm cân", nên mất luôn lợi ích này.
Một số bệnh và thuốc khác. Tuyến giáp, bệnh thận, đường huyết cao hay một số thuốc đang dùng có thể ảnh hưởng mỡ máu. Đây là phần bác sĩ sẽ xem xét, không tự suy đoán được.
Thói quen hay gặp ở người gầy và cách đổi
Không cần đổi hết. Chọn hai, ba dòng mình thấy giống nhất và bắt đầu từ đó. Đây là hướng thay đổi lối sống chung, không phải chế độ ăn điều trị; chế độ ăn cụ thể cho từng người nên hỏi bác sĩ.
| Thói quen | Đổi sang | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ăn sáng bánh mì pate, xôi mặn, đồ chiên | Bánh mì trứng ốp ít dầu, phở bò, cháo cá, bún riêu nhiều rau | Vẫn là món quen, nhẹ mỡ hơn |
| Trưa chọn món rán, da gà, thịt mỡ | Cá kho, thịt nạc luộc, đậu phụ, nhiều rau | Bỏ da, bỏ phần mỡ thấy được |
| Trà sữa, nước ngọt hằng ngày | Trà không đường, nước lọc, hoa quả nguyên miếng | Đồ uống ngọt ảnh hưởng mỡ máu, không chỉ cân |
| Mì cay, gà rán, đồ ăn nhanh buổi tối | Bữa tối ở nhà, món luộc, hấp, canh | Hai, ba lần một tuần còn hơn mỗi tối |
| Rượu bia cuối tuần nhiều | Bớt số buổi, bớt lượng, xen nước lọc | Rượu bia ảnh hưởng mỡ máu và gan |
| Không tập vì không cần giảm cân | Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, tập sức mạnh nhẹ | Tham khảo phổ biến: khoảng ba mươi phút mỗi ngày, phần lớn các ngày |
Với người gầy, mục tiêu không phải giảm cân. Nhiều người còn nên tăng cơ bằng tập sức mạnh và ăn đủ đạm. Điều cần đổi là chất lượng bữa ăn và mức vận động, không phải số ký.
Ba hiểu lầm làm người gầy chủ quan
Mấy câu dưới đây nghe rất quen, và là lý do nhiều người gầy để kết quả khám nằm im trong ngăn kéo:
- "Gầy thì không bị tim mạch." Sự thật: mỡ máu cao, huyết áp cao, hút thuốc, tiền sử gia đình đều là yếu tố nguy cơ tim mạch bất kể cân nặng. Cân nặng chỉ là một trong nhiều yếu tố.
- "Mỡ máu cao thì ăn kiêng mỡ là xong." Sự thật: đồ ngọt, tinh bột tinh chế, rượu bia cũng ảnh hưởng mỡ máu. Bỏ mỡ mà uống trà sữa, ăn bánh ngọt nhiều thì chưa đủ. Có người do di truyền thì ăn uống tốt vẫn cần bác sĩ đánh giá thêm.
- "Uống nước lá, trà giảm mỡ là được." Sự thật: không có loại nước, trà hay thực phẩm chức năng nào thay được khám và theo dõi. Một số loại trôi nổi còn hại gan. Muốn dùng gì, hỏi bác sĩ trước.
Anh Tuấn kể rằng điều làm anh chủ quan nhất là câu "gầy thế này thì lo gì". Khi biết chú mình bị nhồi máu cơ tim lúc chưa tới năm mươi, anh mới thấy kết quả khám là một lời nhắc sớm đáng quý, chứ không phải chuyện nhầm lẫn. Không ai biết trước tim mạch của mình sẽ ra sao, nhưng ai cũng có thể bắt đầu từ bữa sáng mai và một buổi đi bộ tối nay.
Một tháng đổi nếp của anh Tuấn, từng bước
Anh Tuấn không đổi hết cùng lúc. Anh chọn thứ tự dễ trước khó sau, mỗi bước giữ một tuần rồi mới thêm bước mới:
- Tuần một: đồ uống. Bỏ trà sữa buổi chiều, thay bằng trà không đường. Đây là thay đổi anh thấy dễ nhất vì vẫn có ly nước cầm tay.
- Tuần hai: bữa sáng. Thay bánh mì pate, xôi mặn bằng phở, cháo cá hoặc bánh mì trứng nhiều rau, luân phiên cho khỏi chán.
- Tuần ba: bữa tối. Từ năm, sáu tối gọi đồ ăn nhanh mỗi tuần xuống còn một, hai tối. Các tối còn lại ăn cơm nhà hoặc quán cơm có món luộc, canh.
- Tuần bốn: vận động. Đi bộ nhanh ba mươi phút sau giờ làm, ba buổi một tuần, và hai buổi tập sức mạnh đơn giản ở nhà vì anh ít cơ.
- Sau đó: giữ nếp và chờ lịch hẹn. Không tự xét nghiệm liên tục để xem số, mà làm theo lịch bác sĩ hẹn.
Điều anh Tuấn rút ra: những thay đổi này không làm anh gầy thêm hay béo lên, nhưng anh thấy đỡ mệt buổi chiều, ngủ ngon hơn. Kết quả xét nghiệm lần sau ra sao là việc của bác sĩ đánh giá; việc của anh là giữ được nếp mới mà không thấy khổ.
Chuẩn bị cho buổi gặp bác sĩ
Mỡ máu cao cần bác sĩ đánh giá, vì chỉ bác sĩ mới đặt được con số đó vào bối cảnh tuổi, tiền sử, huyết áp, đường huyết của bạn. Chuẩn bị trước giúp buổi khám có ích hơn:
- Mang theo kết quả khám cũ và mới. Để bác sĩ so sánh, không cần tự đọc hay tự kết luận.
- Hỏi bố mẹ, anh chị em về bệnh tim mạch, mỡ máu, đột quỵ, tiểu đường. Ai bị, bị lúc bao nhiêu tuổi.
- Ghi lại nếp ăn, uống, hút thuốc, vận động một tuần. Trung thực, kể cả rượu bia.
- Ghi các thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng.
- Chuẩn bị vài câu hỏi. "Với tình trạng và tiền sử gia đình của em, bác sĩ có nghĩ là do di truyền không? Em nên xét nghiệm lại khi nào? Em cần thay đổi gì trước?"
- Hỏi về lịch xét nghiệm. Có cần nhịn ăn trước khi lấy máu lần sau không, nhịn bao lâu.
Bác sĩ có thể hẹn bạn sửa nếp sống một thời gian rồi xét nghiệm lại, hoặc cân nhắc điều trị ngay nếu nguy cơ cao. Đó là quyết định của bác sĩ sau khi khám, không tự mua thuốc theo lời người quen hay theo quảng cáo, cũng không tự ngừng khi đã được kê.
Khi nào cần gặp bác sĩ ngay, khi nào đi cấp cứu
Mỡ máu cao thường không gây triệu chứng, nên chính kết quả xét nghiệm là lý do để đi khám. Nên đặt lịch sớm, không để qua kỳ khám năm sau, nếu:
- Kết quả khám báo mỡ máu cao mà bạn chưa từng gặp bác sĩ để được giải thích.
- Gia đình có người nhồi máu cơ tim, đột quỵ, hoặc mỡ máu rất cao từ trẻ.
- Thấy những cục u vàng nhỏ ở mí mắt, gân gót chân hay gân mu bàn tay.
- Có thêm huyết áp cao, đường huyết cao, đang hút thuốc.
- Đau tức ngực khi gắng sức, leo cầu thang, đỡ khi nghỉ.
Đi cấp cứu ngay nếu đau thắt ngực dữ dội, tức ngực lan ra tay, hàm, lưng, vã mồ hôi, khó thở, hoặc đột ngột méo miệng, nói khó, yếu tê nửa người, mất thăng bằng. Những dấu hiệu này cần xử trí trong từng giờ, đừng chờ xem có đỡ không. Gọi cấp cứu thay vì tự lái xe đi, và ghi nhớ giờ bắt đầu có triệu chứng để báo cho nhân viên y tế. Với người đã biết mình mỡ máu cao, nên để người nhà biết những dấu hiệu này để cùng để ý.
Câu hỏi thường gặp
Người gầy có bị mỡ máu cao không?
Có. Mỡ máu cao có thể do di truyền, do mỡ nội tạng giấu trong dáng gầy, do nếp ăn nhiều đồ chiên, đồ ngọt, rượu bia và do ít vận động. Cân nặng bình thường không loại trừ chuyện này.
Gầy mà mỡ máu cao có phải do di truyền không?
Có thể, nhất là khi bố mẹ, anh chị em ruột có mỡ máu cao hoặc bệnh tim mạch sớm. Nhưng chỉ bác sĩ mới đánh giá được sau khi khám, hỏi tiền sử và xem kết quả, nên hãy kể rõ chuyện gia đình khi đi khám.
Người gầy mỡ máu cao có cần giảm cân không?
Thường không cần giảm cân, nhiều người còn nên tăng cơ. Điều cần đổi là chất lượng bữa ăn, bớt đồ chiên, đồ ngọt, rượu bia, và vận động đều đặn. Mục tiêu cụ thể nên hỏi bác sĩ.
Mỡ máu cao có cần uống thuốc ngay không?
Không tự quyết được. Bác sĩ sẽ xét tuổi, tiền sử gia đình, huyết áp, đường huyết và các yếu tố khác để quyết định sửa lối sống trước hay cần điều trị. Không tự mua thuốc, không tự ngừng thuốc đã được kê.
Uống trà hoặc thực phẩm chức năng giảm mỡ máu có được không?
Không có loại trà hay thực phẩm chức năng nào thay được khám và theo dõi. Một số sản phẩm trôi nổi còn có thể hại gan. Muốn dùng bất cứ thứ gì, hãy hỏi bác sĩ trước.
Người gầy nên tập gì khi mỡ máu cao?
Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi và tập sức mạnh nhẹ đều tốt. Tham khảo phổ biến là khoảng ba mươi phút mỗi ngày, phần lớn các ngày trong tuần. Người có đau ngực khi gắng sức nên khám trước khi tập.