Muốn bác sĩ nam khoa hiểu đúng bệnh, hãy viết trước một trang gồm năm dòng: dấu hiệu chính, bắt đầu từ khi nào, lúc nào nặng hơn, đã dùng gì, và điều mình lo nhất; khi vào phòng, đọc theo trang đó bằng lời cụ thể thay vì lời mơ hồ. Chuyện khó nói nhất nên nói sớm, ngay câu đầu hoặc câu thứ hai, đừng để tới lúc bác sĩ đã viết đơn.
Ví dụ giả định: anh Hải, bốn mươi sáu tuổi, chủ một quán cơm, đi khám vì tiểu đêm và vì chuyện vợ chồng không còn như trước. Ngồi trước bác sĩ, anh chỉ kể chuyện tiểu đêm, còn chuyện kia thì "thôi để lần sau". Về nhà anh mới tiếc. Nhiều anh em cũng vậy: không thiếu dấu hiệu, chỉ thiếu cách nói. Bài này đưa ra khung chuẩn bị, những câu mở đầu dùng được và những câu hỏi đáng hỏi.
Vì sao lời kể quan trọng hơn bạn nghĩ
Trong nam khoa, tiết niệu, nhiều chẩn đoán được định hướng ngay từ lời kể. Tiểu buốt kèm sốt khác tiểu buốt không sốt; tiểu đêm vì tia yếu khác tiểu đêm vì uống nhiều nước tối; khó cương chỉ khi căng thẳng khác khó cương mọi lúc, kể cả buổi sáng. Những chi tiết nhỏ đó giúp bác sĩ chọn đúng xét nghiệm, tránh làm thừa, và bạn đỡ tốn tiền.
Vấn đề là thời gian gặp bác sĩ thường ngắn, nhất là ở bệnh viện đông. Nếu bạn mất nửa thời gian để nhớ "hình như bắt đầu từ Tết, à không, trước Tết", hoặc nói vòng vo vì ngại, thì phần quan trọng nhất có khi chưa kịp nói. Viết trước không phải để học thuộc, mà để không quên.
Còn một lý do nữa: khi bạn kể rõ ràng, bác sĩ cũng thấy bạn nghiêm túc với sức khoẻ của mình và thường giải thích kỹ hơn. Cuộc gặp trở thành trao đổi hai chiều, không còn là bạn ngồi nghe rồi gật. Nhiều bác sĩ nói rằng người bệnh mang theo một trang ghi chú gọn gàng là người dễ khám nhất trong ngày, vì mọi thứ cần hỏi đã có sẵn trước mặt.
Khung một trang viết trước buổi khám
Lấy một tờ giấy hoặc mục ghi chú trong điện thoại, viết theo đúng thứ tự dưới đây. Mỗi dòng một hai câu là đủ.
- Dấu hiệu chính: điều gì làm bạn đi khám, bằng lời của bạn. Ví dụ: "Đêm dậy đi tiểu ba lần, tia yếu, tiểu xong vẫn thấy chưa hết."
- Thời gian: bắt đầu khi nào, nặng dần hay lúc có lúc không.
- Khi nào nặng hơn, nhẹ hơn: sau nhậu, khi lạnh, khi ngồi lâu, khi căng thẳng.
- Đã dùng gì: thuốc tự mua, thuốc nam, rượu ngâm, thực phẩm chức năng, và thuốc đang dùng cho bệnh khác.
- Bệnh khác và thói quen: huyết áp, đường huyết, bia rượu mỗi tuần, thuốc lá, giờ ngủ, công việc.
- Điều lo nhất: một câu thật lòng, ví dụ "Em sợ là bệnh nặng" hay "Em lo chuyện vợ chồng".
- Ba câu muốn hỏi: xếp theo mức quan trọng, câu quan trọng nhất lên đầu.
Anh Hải nếu viết trang này, dòng "điều lo nhất" sẽ là chuyện vợ chồng. Đọc to dòng đó lên là cách dễ nhất để mở lời cho chuyện mình ngại.
Nói mơ hồ và nói cụ thể
Bác sĩ không đọc được ý. Cùng một chuyện, cách nói cụ thể giúp tiết kiệm nhiều câu hỏi qua lại.
| Thay vì nói | Hãy nói |
|---|---|
| "Dạo này em đi tiểu hơi nhiều." | "Ban ngày em đi khoảng hai tiếng một lần, ban đêm dậy ba lần, cách đây ba tháng chỉ dậy một lần." |
| "Chuyện ấy không được tốt lắm." | "Khoảng sáu tháng nay em khó cương khi gần vợ, và không giữ được lâu như trước." |
| "Em hơi đau ở dưới." | "Em đau âm ỉ ở bìu bên trái, đau nhiều hơn khi đứng lâu, bắt đầu khoảng hai tuần." |
| "Em có uống chút thuốc." | "Em có uống một loại thuốc bạn mách, không nhớ tên, em chụp vỏ hộp đây ạ." |
| "Em uống bia bình thường." | "Em uống bia khoảng ba buổi một tuần, mỗi buổi chừng năm sáu lon." |
| "Chắc em bị viêm gì đó." | "Em không biết là gì, em chỉ thấy mấy dấu hiệu này và muốn được kiểm tra." |
Để ý dòng cuối: đừng tự đặt tên bệnh cho mình khi kể. Nói "chắc em bị viêm tuyến tiền liệt" có thể làm cuộc trò chuyện đi lệch. Cứ kể dấu hiệu; gọi tên là việc của bác sĩ sau khi khám.
Những chuyện khó nói nhất và câu mở đầu dùng được
Chuyện cương dương, xuất tinh. Mở lời: "Ngoài chuyện tiểu tiện, em còn muốn hỏi bác sĩ về chuyện vợ chồng, em thấy không được như trước." Bác sĩ sẽ hỏi tiếp bằng ngôn từ chuyên môn, bạn chỉ cần trả lời thật.
Chuyện có quan hệ ngoài, hoặc lo lây bệnh. Mở lời: "Em có một lần quan hệ không an toàn, em muốn được kiểm tra." Bác sĩ cần thông tin này để chọn đúng xét nghiệm, không để đánh giá bạn.
Thuốc đã tự mua uống. Mở lời: "Em có tự mua uống một thứ, em kể để bác sĩ biết." Giấu đi có thể làm lệch kết quả và nguy hiểm khi bác sĩ kê thêm thuốc.
Rượu bia, thuốc lá thật sự bao nhiêu. Nhiều anh nói giảm đi. Hãy nói đúng số buổi, số lượng. Bác sĩ không trách, nhưng cần con số thật để đánh giá.
Chuyện tâm trạng. Mở lời: "Dạo này em hay mất ngủ, chán, không muốn gì cả." Tâm trạng ảnh hưởng nhiều tới chuyện vợ chồng và tiểu tiện; kể ra giúp bác sĩ nhìn toàn cảnh.
Những câu nên hỏi trước khi ra về
Chọn ba bốn câu hợp với bạn. Nếu bác sĩ bận, hỏi câu quan trọng nhất trước.
- "Theo bác sĩ, những dấu hiệu này có thể do những nguyên nhân nào ạ?"
- "Xét nghiệm này để tìm gì, nếu bình thường thì loại được điều gì?"
- "Em có những lựa chọn nào, kể cả theo dõi thêm, mỗi lựa chọn được và mất gì?"
- "Em nên thay đổi gì trong sinh hoạt từ tuần này?"
- "Thuốc này dùng bao lâu, nếu thấy đỡ có được tự ngừng không?"
- "Dấu hiệu nào thì em phải quay lại ngay, không chờ hẹn?"
- "Khi nào em tái khám, cần mang gì theo?"
Câu cuối cùng và câu về dấu hiệu quay lại ngay là hai câu không nên bỏ. Nếu sợ quên lời bác sĩ, xin phép ghi lại vào sổ hoặc nhờ bác sĩ viết vào phiếu; phần lớn bác sĩ sẵn lòng.
Khi bác sĩ vội và bạn chưa kịp nói hết
Ở nơi đông bệnh nhân, có lúc bác sĩ đã cúi xuống viết đơn trong khi bạn mới nói được nửa chuyện. Đừng im lặng rồi về tiếc. Một câu ngắn, lịch sự là đủ: "Bác sĩ cho em nói thêm một chuyện nữa, em ngại nên chưa kể." Hoặc đưa luôn trang ghi chú: "Em có viết sẵn ở đây, bác sĩ xem giúp em dòng cuối."
Nếu vẫn không đủ thời gian, hỏi cách để nói tiếp: tái khám sớm hơn, quay lại buổi chiều, hoặc gặp lại khi có kết quả xét nghiệm. Đừng đổi nơi khám chỉ vì một lần bác sĩ vội; hãy thử nói rõ nhu cầu của mình trước.
Ngược lại, cũng đừng kể lan man những chuyện không liên quan hay đọc nguyên bài trên mạng cho bác sĩ nghe. Trang ghi chú giúp bạn giữ đúng trọng tâm. Anh Hải ở lần khám thứ hai mang theo trang giấy, đọc dòng "điều lo nhất" ngay sau câu chào, và cả buổi khám đi vào đúng chuyện anh cần.
Những dấu hiệu phải nói ngay, hoặc đi cấp cứu
Có những thông tin bạn phải nói ngay từ câu đầu, vì nó thay đổi cách bác sĩ xử lý: đang sốt cao, rét run; tiểu ra máu, nhất là có cục máu; tiểu rất khó, rặn mãi mới ra vài giọt; đau bìu dữ dội; đau ngực hoặc khó thở khi gắng sức, nhất là khi bạn đi khám vì khó cương. Những dấu hiệu này không được để cuối buổi.
Nếu đang ở nhà mà gặp đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, bí tiểu hoàn toàn, đau ngực, khó thở, méo miệng hay yếu nửa người, thì không còn là chuyện chuẩn bị lời kể nữa: gọi cấp cứu hoặc đến phòng cấp cứu bệnh viện gần nhất ngay. Ở phòng cấp cứu, kể ngắn: dấu hiệu gì, bắt đầu từ lúc nào, đang dùng thuốc gì.
Với những dấu hiệu kéo dài mà không gấp, như tiểu đêm tăng, khó cương vài tháng, đau âm ỉ, hãy đặt lịch khám chuyên khoa trong vài tuần tới. Đừng đợi tới khi "nặng hẳn" mới đi; lời kể của bạn ở giai đoạn sớm thường rõ ràng hơn, và lựa chọn cũng nhiều hơn.
Những việc không cần làm trước khi gặp bác sĩ
Chuẩn bị kỹ không có nghĩa là chuẩn bị nhiều. Có mấy việc nhiều anh hay làm mà gần như không giúp gì, thậm chí làm buổi khám rối thêm.
- Không cần đọc hết mọi bài trên mạng rồi tự chẩn đoán. Đọc nhiều dễ sinh hoảng, rồi bạn vào phòng khám với một cái tên bệnh trong đầu và chỉ nghe những gì khớp với nó.
- Không cần tự đi làm cả loạt xét nghiệm trước. Bác sĩ cần hỏi và khám rồi mới biết xét nghiệm nào có ích. Một xấp kết quả tự chọn thường phải làm lại hoặc bỏ đi.
- Không cần uống "cho đỡ" trước khi đi. Uống thuốc giảm đau, thuốc mua theo lời mách ngay trước buổi khám có thể che mất dấu hiệu mà bác sĩ cần thấy.
- Không cần tập dượt cách nói cho "đỡ xấu hổ". Nói thẳng, ngắn, bằng lời thường là đủ; bác sĩ không chấm điểm cách bạn dùng từ.
- Không cần kiêng nước quá mức để "đỡ phải đi tiểu" trong lúc chờ. Thiếu nước làm nước tiểu cô đặc, đôi khi khiến kết quả xét nghiệm khó đọc hơn.
- Không cần mang theo người nhà để "nói hộ". Có người đi cùng là tốt, nhưng lời kể nên là của chính bạn; người nhà bổ sung khi bác sĩ hỏi.
Những gì thật sự cần mang chỉ gói gọn trong trang ghi chú, danh sách thuốc, giấy tờ và một tinh thần sẵn sàng nói thật. Phần còn lại để bác sĩ dẫn dắt.
Câu hỏi thường gặp
Ngại quá không dám nói chuyện vợ chồng với bác sĩ thì sao?
Hãy viết sẵn ra giấy rồi đưa cho bác sĩ đọc, hoặc mở lời bằng một câu ngắn như "Em còn muốn hỏi chuyện vợ chồng". Bác sĩ nam khoa nghe chuyện này hằng ngày và sẽ hỏi tiếp bằng ngôn từ chuyên môn.
Có nên kể việc đã tự mua thuốc uống không?
Nên kể, kèm ảnh vỏ hộp nếu có. Thuốc tự mua có thể làm lệch kết quả xét nghiệm hoặc tương tác với thuốc bác sĩ sắp kê, nên giấu đi là tự đặt mình vào rủi ro.
Mang theo giấy ghi chú có bị bác sĩ khó chịu không?
Phần lớn bác sĩ thích người bệnh chuẩn bị trước, vì giúp buổi khám nhanh và đúng trọng tâm. Chỉ cần ghi gọn một trang, đừng mang theo cả xấp bài in từ mạng.
Có nên nói giảm lượng rượu bia mình uống không?
Không nên. Bác sĩ cần con số thật để đánh giá ảnh hưởng lên tiểu tiện, gan, chuyện vợ chồng và chọn hướng xử lý phù hợp. Nói thật không làm bác sĩ đánh giá bạn kém đi.
Có được ghi âm lời bác sĩ dặn không?
Nên xin phép trước, nhiều bác sĩ đồng ý nếu bạn nói rõ là để nhớ lời dặn. Nếu không tiện, nhờ bác sĩ viết lời dặn chính vào phiếu khám hoặc tự ghi vào sổ ngay tại chỗ.
Kể bệnh rồi mà bác sĩ không hỏi thêm thì có phải bỏ qua không?
Không hẳn, có thể bác sĩ đã đủ thông tin để khám tiếp. Nếu bạn còn điều chưa kể hay chưa rõ, cứ chủ động nói thêm trước khi ra về.