Giãn tĩnh mạch thừng tinh là tình trạng các tĩnh mạch nhỏ nằm trong thừng tinh, phía trên tinh hoàn, bị giãn to ra giống như giãn tĩnh mạch ở chân; nhiều người không có triệu chứng gì, một số thấy nặng tức bìu khi đứng lâu, và ở một số người nó có thể ảnh hưởng tới khả năng có con. Không phải ai bị giãn cũng cần điều trị; việc có can thiệp hay không do bác sĩ nam khoa, tiết niệu quyết định sau khi khám, siêu âm và xem xét mong muốn có con của bạn.
Ví dụ giả định: anh Hiếu, 25 tuổi, thợ điện công trình, đứng và leo trèo cả ngày. Mấy tháng nay anh thấy bìu bên trái nặng tức vào cuối ngày, nằm nghỉ thì đỡ. Tắm thì sờ thấy một búi mềm phía trên tinh hoàn, như "túi giun". Bạn cùng tổ bảo phải mổ ngay, người khác lại bảo kệ nó. Anh rối. Bài này đi theo những câu anh Hiếu tự hỏi.
Câu hỏi đầu tiên: nó là gì, sao lại hay ở bên trái
Thừng tinh là bó cấu trúc treo tinh hoàn, chứa ống dẫn tinh, động mạch, tĩnh mạch và thần kinh. Các tĩnh mạch trong thừng tinh có nhiệm vụ đưa máu từ tinh hoàn trở về. Khi van trong lòng tĩnh mạch hoạt động kém, máu ứ lại, tĩnh mạch giãn to và ngoằn ngoèo, giống như giãn tĩnh mạch ở chân người đứng nhiều.
Tình trạng này hay gặp ở bên trái hơn, phần lớn vì cách tĩnh mạch bên trái đổ về khác bên phải về mặt giải phẫu. Nó thường bắt đầu từ tuổi dậy thì và được phát hiện ở tuổi thanh niên, khi đi khám sức khoẻ, khi tự sờ thấy, hoặc khi vợ chồng đi khám vì chậm có con.
Một điều bác sĩ thường lưu ý: giãn tĩnh mạch xuất hiện mới, đột ngột ở người lớn tuổi, hoặc chỉ có ở bên phải, hoặc không xẹp đi khi nằm, là những trường hợp cần được kiểm tra kỹ hơn để tìm nguyên nhân khác. Đây là lý do không nên tự kết luận "chắc là giãn tĩnh mạch" rồi để đó. Với người trẻ như anh Hiếu, búi giãn xuất hiện từ từ, xẹp khi nằm và nằm bên trái là kiểu hay gặp nhất, nhưng vẫn cần một buổi khám để chắc chắn.
Câu hỏi thứ hai: nó có ảnh hưởng gì không
Có thể không ảnh hưởng gì. Nhiều người có giãn tĩnh mạch thừng tinh mà không đau, không khó chịu, vẫn có con bình thường. Họ chỉ biết khi được khám vì lý do khác.
Có thể gây khó chịu. Một số người thấy nặng, tức, đau âm ỉ ở bìu, thường tăng khi đứng lâu, mang vác nặng, trời nóng, và đỡ khi nằm nghỉ. Đây là trường hợp của anh Hiếu: cơn tức rõ nhất vào những ngày phải đứng trên thang kéo dây cả buổi chiều.
Có thể ảnh hưởng tới việc tạo tinh trùng. Máu ứ làm nhiệt độ quanh tinh hoàn tăng và ảnh hưởng môi trường của tinh hoàn, ở một số người làm chất lượng tinh trùng giảm. Vì vậy, giãn tĩnh mạch thừng tinh là một trong những tình trạng bác sĩ hay tìm khi người chồng đi khám hiếm muộn.
Ở tuổi thiếu niên, có thể ảnh hưởng tới sự phát triển của tinh hoàn. Bác sĩ thường theo dõi kích thước hai bên tinh hoàn ở các bạn trẻ có giãn tĩnh mạch để quyết định có cần can thiệp hay không.
Câu hỏi thứ ba: khi nào theo dõi, khi nào bác sĩ tính chuyện can thiệp
Đây là nguyên tắc chung để bạn hiểu cách bác sĩ suy nghĩ. Quyết định cụ thể luôn dựa trên khám và kết quả của từng người.
| Tình huống | Hướng thường được cân nhắc |
|---|---|
| Giãn nhẹ, không đau, không có kế hoạch có con sớm, tinh hoàn hai bên bình thường | Thường theo dõi định kỳ, tự để ý thay đổi |
| Nặng tức, đau âm ỉ ảnh hưởng tới sinh hoạt, công việc | Bác sĩ có thể thử các biện pháp nâng đỡ, nghỉ ngơi trước; nếu không đỡ thì cân nhắc can thiệp |
| Vợ chồng chậm có con, tinh dịch đồ bất thường, có giãn tĩnh mạch rõ | Bác sĩ nam khoa và bác sĩ hiếm muộn cùng cân nhắc lợi ích của việc can thiệp |
| Ở tuổi thiếu niên, tinh hoàn bên giãn nhỏ dần so với bên kia | Bác sĩ có thể khuyên can thiệp |
| Giãn xuất hiện đột ngột, chỉ bên phải, hoặc không xẹp khi nằm | Cần khám và làm thêm thăm dò để tìm nguyên nhân khác |
Các cách can thiệp hiện có gồm phẫu thuật theo nhiều kỹ thuật và một số thủ thuật qua đường mạch máu; bác sĩ sẽ giải thích ưu nhược điểm cho từng người. Không ai hứa trước được rằng can thiệp sẽ giúp có con hay hết đau; đó là những câu bạn nên hỏi thẳng bác sĩ.
Câu hỏi thứ tư: anh Hiếu nên làm gì trong tuần này
Năm việc theo thứ tự, không cần vội nhưng không nên bỏ:
- Đặt lịch khám nam khoa, tiết niệu ở bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép. Bác sĩ sẽ khám khi đứng và khi nằm, có thể cho siêu âm bìu để xác định.
- Ghi lại triệu chứng. Nặng tức khi nào, đỡ khi nào, có ảnh hưởng tới công việc không, có thấy hai bên tinh hoàn chênh nhau không.
- Nghĩ trước về kế hoạch có con. Đây là thông tin quan trọng để bác sĩ cân nhắc hướng đi. Người chưa có kế hoạch cũng nên nói rõ.
- Trong lúc chờ khám, giảm khó chịu bằng những việc đơn giản: nghỉ ngơi ngắn khi đứng lâu, mặc đồ lót nâng đỡ vừa vặn, tránh ngồi lâu nơi nóng.
- Không mua thuốc, cao dán, bài thuốc quảng cáo "chữa giãn tĩnh mạch không cần mổ". Chưa có bằng chứng các sản phẩm này làm tĩnh mạch hết giãn.
Câu mở đầu khi khám: "Bác sĩ ơi, mấy tháng nay em thấy bìu bên trái nặng tức cuối ngày, sờ thấy búi mềm phía trên tinh hoàn, nằm thì đỡ. Em làm thợ điện, đứng nhiều. Em chưa có con nhưng định cưới năm sau." Một câu như vậy chứa đủ mọi thông tin bác sĩ cần ở phút đầu. Khi bác sĩ đề nghị siêu âm, cứ hỏi siêu âm để xem gì và kết quả sẽ thay đổi hướng xử trí ra sao; hiểu rõ từng bước giúp bạn bớt lo hơn rất nhiều.
Câu hỏi thứ năm: những lời khuyên nào nên bỏ qua
"Phải mổ ngay kẻo vô sinh." Không phải ai bị giãn cũng cần mổ, và không phải ai bị giãn cũng hiếm muộn. Quyết định can thiệp dựa trên triệu chứng, kết quả khám, tinh dịch đồ, kế hoạch có con. Một nơi chưa khám kỹ đã thúc giục mổ ngay, đóng tiền ngay thì nên hỏi thêm ý kiến bác sĩ thứ hai.
"Kệ nó, không sao đâu." Nhiều trường hợp đúng là chỉ cần theo dõi, nhưng điều đó phải do bác sĩ nói sau khi khám, không phải do bạn cùng tổ nói. Đặc biệt những trường hợp giãn xuất hiện đột ngột cần được kiểm tra kỹ, và người đã có kế hoạch có con nên biết tình trạng của mình từ sớm.
"Uống thuốc bổ, đắp lá là tự co lại." Không có bằng chứng các sản phẩm quảng cáo làm tĩnh mạch hết giãn. Tốn tiền và làm chậm việc đi khám.
"Bỏ hẳn thể thao, bỏ việc nặng." Thường không cần thay đổi lớn như vậy. Bác sĩ sẽ tư vấn mức vận động phù hợp; nhiều người vẫn chạy bộ, đá bóng bình thường với đồ nâng đỡ phù hợp.
Câu hỏi thứ sáu: trong thời gian theo dõi, sống và làm việc thế nào
Sau buổi khám, bác sĩ kết luận anh Hiếu có giãn tĩnh mạch thừng tinh bên trái ở mức vừa, tinh hoàn hai bên chưa chênh lệch, và hẹn anh theo dõi, làm tinh dịch đồ khi anh chuẩn bị cưới. Anh được dặn mấy điều rất đời thường, và đó cũng là những điều nhiều người ở hoàn cảnh giống anh được dặn.
Thứ nhất, mặc đồ lót nâng đỡ vừa vặn khi đi làm, nhất là những ngày phải đứng, leo trèo nhiều; nhiều người thấy đỡ nặng tức rõ. Thứ hai, xen kẽ những quãng nghỉ ngắn trong ngày làm việc, ngồi hoặc nằm nghỉ vài phút khi thấy tức. Thứ ba, tránh để vùng bìu nóng lâu: xông hơi, tắm nước rất nóng, ngồi lâu trên yên xe nóng. Thứ tư, giữ thói quen sống lành mạnh: không hút thuốc, bớt rượu, ngủ đủ, vì những yếu tố này cũng ảnh hưởng tới tinh trùng.
Anh Hiếu vẫn chạy bộ buổi sáng như trước, chỉ khởi động kỹ hơn và mặc đồ phù hợp. Anh ghi lại những ngày nặng tức nhiều để kể cho bác sĩ ở lần tái khám. Điều thay đổi lớn nhất là anh không còn lo vẩn vơ mỗi khi nghe ai đó kể chuyện "phải mổ gấp", vì anh đã biết rõ tình trạng của mình và biết khi nào cần quay lại.
Nếu sau này anh quyết định can thiệp, bác sĩ sẽ giải thích cách làm, thời gian nghỉ ngơi và lịch kiểm tra lại. Hỏi rõ trước khi quyết định là quyền của người bệnh.
Khi nào gặp bác sĩ nam khoa, tiết niệu, khi nào cấp cứu
Bạn nên đi khám khi có một trong các dấu hiệu sau, và đi cấp cứu với dấu hiệu cuối cùng:
- Sờ thấy búi mềm như "túi giun" phía trên tinh hoàn, rõ hơn khi đứng.
- Nặng tức, đau âm ỉ ở bìu kéo dài, tăng khi đứng lâu hay mang vác.
- Một bên tinh hoàn nhỏ dần đi hoặc mềm hơn bên kia.
- Vợ chồng chậm có con — người chồng nên được khám cả phần này.
- Giãn tĩnh mạch xuất hiện mới, đột ngột, chỉ ở bên phải, hoặc không xẹp khi nằm.
- Đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, bìu sưng to nhanh, có thể kèm buồn nôn: đây là cấp cứu, đến bệnh viện ngay, không chờ sáng hôm sau.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh thường không nguy hiểm tức thì, nhưng nên được khám ít nhất một lần để biết mình ở mức nào, rồi theo lịch bác sĩ hẹn. Biết rõ thì đỡ lo, và chủ động được kế hoạch có con sau này.
Câu hỏi thường gặp
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có nguy hiểm không?
Thường không nguy hiểm tức thì. Nhiều người không có triệu chứng, một số thấy nặng tức bìu, và ở một số người nó có thể ảnh hưởng tới chất lượng tinh trùng. Nên đi khám để bác sĩ đánh giá mức độ và hẹn theo dõi.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có gây vô sinh không?
Không phải ai bị giãn cũng hiếm muộn, nhiều người vẫn có con bình thường. Tuy vậy, đây là một trong những tình trạng bác sĩ hay tìm khi người chồng đi khám vì vợ chồng chậm có con, vì nó có thể ảnh hưởng tới việc tạo tinh trùng.
Giãn tĩnh mạch thừng tinh có bắt buộc phải mổ không?
Không bắt buộc. Nhiều trường hợp chỉ cần theo dõi. Bác sĩ cân nhắc can thiệp khi có đau ảnh hưởng sinh hoạt, khi vợ chồng chậm có con kèm tinh dịch đồ bất thường, hoặc khi tinh hoàn ở người trẻ nhỏ dần.
Làm sao biết mình có bị giãn tĩnh mạch thừng tinh không?
Bạn có thể nghi ngờ khi sờ thấy búi mềm phía trên tinh hoàn hoặc nặng tức bìu khi đứng lâu, nhưng chỉ bác sĩ mới xác định được qua khám và thường là siêu âm bìu. Đừng tự kết luận rồi để đó.
Bị giãn tĩnh mạch thừng tinh có nên chơi thể thao không?
Phần lớn vẫn vận động được, đồ lót nâng đỡ vừa vặn thường giúp đỡ khó chịu. Nếu đau tăng khi tập, hãy hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp với tình trạng của mình.
Thuốc uống có chữa được giãn tĩnh mạch thừng tinh không?
Chưa có bằng chứng thuốc uống hay sản phẩm quảng cáo làm tĩnh mạch hết giãn. Đừng mua thuốc, cao dán trôi nổi; hãy đi khám để bác sĩ tư vấn theo dõi hay can thiệp.