CuongTrang.comCường Tráng
Nội tiết và testosterone

Testosterone là gì: nội tiết tố nam làm những việc gì trong cơ thể đàn ông

Testosterone sinh ra ở đâu, lo những việc gì từ cơ bắp, xương, máu tới ham muốn và tâm trạng, vì sao nó lên xuống trong ngày và những hiểu lầm hay gặp.

A Vietnamese man in his mid thirties wearing a steel blue shirt listens to a male doctor across a wooden desk in a clinic consultation room, over-the-shoulder view, soft morning window light

Testosterone là nội tiết tố nam chính, phần lớn do tinh hoàn tiết ra dưới sự điều khiển của não, và nó lo nhiều việc hơn người ta tưởng: giữ khối cơ và độ chắc của xương, góp phần tạo máu, giữ ham muốn, hỗ trợ sinh tinh, ảnh hưởng tới năng lượng và tâm trạng. Nó không phải "chỉ số đàn ông" để chấm điểm, cũng không phải thứ càng nhiều càng tốt; điều cơ thể cần là một mức vừa đủ và ổn định.

Lấy ví dụ giả định anh Hưng, 36 tuổi, kỹ sư phần mềm, mở điện thoại lúc nào cũng gặp quảng cáo "tăng testosterone, lấy lại phong độ". Anh bắt đầu tự hỏi mình có thiếu không, dù chưa có triệu chứng gì rõ. Bài này giải thích bằng lời thường testosterone là gì, nó làm gì, vì sao nó lên xuống, và lúc nào thì chuyện đó đáng mang đi hỏi bác sĩ chứ không phải tự đoán qua quảng cáo.

Testosterone sinh ra ở đâu và ai điều khiển nó

Phần lớn testosterone ở đàn ông được tạo ra trong tinh hoàn, một phần nhỏ đến từ tuyến thượng thận nằm trên hai quả thận. Nhưng tinh hoàn không tự quyết định sản xuất bao nhiêu. Người chỉ huy nằm ở não: vùng dưới đồi và tuyến yên phát tín hiệu xuống tinh hoàn, bảo nó làm nhiều hơn hay ít đi. Khi lượng testosterone trong máu đã đủ, não nhận ra và giảm tín hiệu; khi thiếu, não tăng tín hiệu lên. Bác sĩ gọi đây là vòng điều hoà ngược, giống như cái bình nóng lạnh có rơ le tự ngắt.

Hiểu vòng này giúp bạn hiểu được hai chuyện quan trọng. Thứ nhất, testosterone thấp có thể do tinh hoàn làm việc kém, nhưng cũng có thể do não không phát đủ tín hiệu, và hai trường hợp này được bác sĩ tìm hiểu theo hướng khác nhau. Thứ hai, khi một người tự đưa nội tiết tố từ ngoài vào, não tưởng cơ thể đã đủ nên tắt tín hiệu, tinh hoàn ngừng làm việc của mình, kể cả việc sinh tinh trùng. Đó là lý do tự mua nội tiết về dùng không phải chuyện nhỏ.

Testosterone đi trong máu phần lớn ở dạng gắn với các chất đạm chuyên chở, chỉ một phần nhỏ ở dạng tự do để các mô dùng ngay. Vì vậy khi đọc phiếu xét nghiệm, bác sĩ đôi khi xem thêm các chỉ số khác chứ không chỉ một con số tổng. Đây là việc của bác sĩ, bạn không cần tự tính.

Những việc testosterone tham gia trong cơ thể

Bảng dưới liệt kê các việc chính. Testosterone góp phần, không phải yếu tố duy nhất: cơ bắp còn phụ thuộc vào tập luyện và ăn uống, tâm trạng còn phụ thuộc vào giấc ngủ, công việc, gia đình.

Phần cơ thểTestosterone góp phần vàoKhi thiếu kéo dài, người ta hay thấy
Cơ và xươngGiữ khối cơ, giữ độ chắc của xươngYếu sức hơn trước dù tập như cũ; xương có thể kém chắc theo thời gian
MáuKích thích tuỷ xương tạo hồng cầuCó khi thiếu máu nhẹ, dễ mệt
Mỡ cơ thểẢnh hưởng nơi mỡ tích lạiMỡ dồn nhiều hơn ở bụng
Ham muốn và cương dươngDuy trì ham muốn, góp một phần vào cươngHam muốn giảm rõ, ít cương buổi sáng
Sinh sảnCần cho tinh hoàn sinh tinh trùngKhó có con, cần xét nghiệm thêm
Năng lượng, tâm trạngẢnh hưởng tới sự hăng hái, độ tập trungUể oải, cáu bẳn, khó tập trung, dễ nhầm với căng thẳng
Lông, râu, giọngĐịnh hình ở tuổi dậy thìNgười trưởng thành ít thay đổi rõ ở phần này

Cột cuối không phải danh sách để tự chẩn đoán. Hầu hết những biểu hiện trong đó cũng gặp ở người thiếu ngủ, làm việc quá sức, uống rượu nhiều hay có bệnh khác. Chúng chỉ cho bạn biết vì sao bác sĩ hỏi nhiều thứ đến vậy khi bạn kể mình hay mệt.

Vì sao testosterone lên xuống, kể cả trong một ngày

Testosterone không đứng yên như chiều cao. Ở người trẻ và trung niên, nó thường cao hơn vào buổi sáng và thấp dần về chiều, nên bác sĩ thường dặn lấy máu buổi sáng. Một đêm thức trắng, một đợt ốm sốt, một tuần ăn uống thất thường hay một giai đoạn căng thẳng kéo dài đều có thể kéo nó xuống tạm thời. Vì thế một kết quả thấp lẻ tẻ chưa nói được nhiều; bác sĩ thường muốn làm lại ở điều kiện chuẩn trước khi kết luận.

Theo năm tháng, testosterone giảm dần, nhưng giảm từ từ và mỗi người mỗi khác. Có người ngoài sáu mươi vẫn ở mức tốt, có người bốn mươi đã thấp vì béo bụng, ngủ kém, rượu nhiều hoặc có bệnh mạn tính. Nói cách khác, tuổi là một phần câu chuyện, lối sống và bệnh đi kèm là phần còn lại, và phần còn lại này thường là chỗ bạn làm được nhiều nhất.

Anh Hưng trong ví dụ giả định ngủ lúc hai giờ sáng gần như cả tuần vì dự án. Nếu anh đi xét nghiệm đúng tuần ấy, lúc chiều muộn, con số có thể thấp hơn hẳn so với khi anh ngủ đủ và lấy máu buổi sáng. Đó là kiểu kết quả làm người ta hoảng không cần thiết, hoặc tệ hơn, làm người ta tin quảng cáo.

Testosterone qua từng chặng đời của người đàn ông

Ở tuổi dậy thì, testosterone tăng mạnh và làm nên những thay đổi ai cũng nhớ: giọng vỡ, râu mọc, vai rộng ra, cơ quan sinh dục phát triển, bắt đầu có tinh trùng. Đây là giai đoạn nội tiết định hình cơ thể, nên cậu bé dậy thì quá sớm hoặc quá muộn so với bạn bè thường được khuyên cho đi khám nhi hay nội tiết để xem nguyên nhân.

Từ khoảng hai mươi tới ba mươi mấy tuổi, phần lớn đàn ông ở mức ổn định. Đây cũng là giai đoạn hay xuất hiện những thói quen kéo nội tiết xuống mà không ai để ý: thức khuya, nhậu nhiều, ngồi nhiều, bụng bắt đầu to. Người tập thể hình tự dùng chất tăng cơ ở giai đoạn này dễ làm rối vòng điều hoà của chính mình, có khi kéo dài nhiều tháng sau khi ngừng.

Qua bốn mươi, năm mươi, testosterone giảm chậm theo tuổi, cộng thêm ảnh hưởng của bệnh mạn tính như đường huyết cao, huyết áp, thuốc đang dùng. Phần lớn đàn ông không có triệu chứng gì đáng kể từ sự giảm nhẹ này. Một số người có triệu chứng rõ, và chính nhóm này mới cần khám để bác sĩ tìm nguyên nhân. Sau sáu mươi, câu chuyện càng phải nhìn cùng các bệnh đi kèm, vì mệt và yếu sức ở tuổi này có rất nhiều lý do khác ngoài nội tiết.

Hiểu lầm hay gặp và sự thật

"Testosterone càng cao càng khoẻ, càng nam tính." Cơ thể cần mức vừa đủ, không cần mức cao nhất. Nội tiết bị đẩy lên quá mức từ bên ngoài có thể làm máu đặc lại, ảnh hưởng tim mạch, gan, da, và làm tinh hoàn ngừng sinh tinh. Nhiều thứ không có nghĩa là tốt hơn.

"Cứ mệt, giảm ham muốn là do thiếu testosterone." Mệt và giảm ham muốn có hàng chục nguyên nhân: thiếu ngủ, ngưng thở khi ngủ, trầm cảm, tuyến giáp, thiếu máu, đường huyết cao, căng thẳng vợ chồng, rượu. Testosterone chỉ là một trong số đó và cần xét nghiệm mới biết.

"Testosterone quyết định tính nóng nảy." Cáu gắt ở đàn ông thường đến từ áp lực, thiếu ngủ, rượu, và cả từ trầm cảm ẩn. Gán hết cho nội tiết vừa sai vừa dễ làm người ta bỏ qua vấn đề tâm lý thật sự cần được chăm sóc.

"Ăn món này, uống loại nước kia là tăng testosterone." Không có món ăn thần kỳ nào. Điều có bằng chứng là những thứ cơ bản: ngủ đủ, giảm mỡ bụng, vận động đều, bớt rượu. Lời hứa nhanh trên mạng thường đi kèm thứ cần bán.

"Đã thấp là phải bổ sung." Không phải vậy. Có người thấp vì nguyên nhân sửa được như ngủ kém hay béo bụng; có người cần tìm bệnh ở tuyến yên. Chỉ bác sĩ mới quyết định có điều trị hay không, sau khi khám và xét nghiệm, và cân nhắc cả chuyện sinh con, tim mạch, tuyến tiền liệt.

Tuần này nên làm gì nếu bạn đang băn khoăn

Không cần làm gì gấp nếu bạn khoẻ. Nhưng nếu quảng cáo đã gieo nỗi lo, những việc sau giúp bạn nhìn rõ hơn mà không tốn tiền oan.

  1. Ghi lại điều thật sự khiến bạn lo trong hai tuần. Mệt lúc nào, ngủ mấy tiếng, ham muốn thay đổi từ khi nào, có sụt sức khi làm việc nặng không. Ghi thật, không phóng đại.
  2. Xem lại ba thứ nền: giấc ngủ, rượu, vòng bụng. Nếu bạn ngủ năm tiếng mỗi đêm và nhậu ba buổi một tuần, đó là chỗ bắt đầu trước khi nghĩ tới nội tiết.
  3. Đừng mua bất cứ thứ gì quảng cáo tăng testosterone. Không biết mình có thiếu hay không mà dùng là đánh cược với tinh hoàn và tim mạch của chính mình.
  4. Nếu triệu chứng kéo dài, đặt lịch khám. Mang theo trang ghi chép, kể cả thuốc đang dùng. Bác sĩ sẽ quyết định có cần xét nghiệm hay không.

Một câu để mở lời với bác sĩ: "Dạo này em mệt và ham muốn giảm khoảng ba tháng nay, em không biết có liên quan tới nội tiết không, bác sĩ xem giúp em nên kiểm tra gì trước ạ." Câu này nói đủ thời gian, triệu chứng và mong muốn, không ép bác sĩ phải cho xét nghiệm nào.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Testosterone không phải chuyện cấp cứu, nhưng một số dấu hiệu cần đi khám sớm thay vì chờ xem.

  • Ham muốn giảm rõ, ít hoặc mất cương buổi sáng kéo dài nhiều tháng, đi kèm mệt mỏi không rõ lý do.
  • Vợ chồng mong con hơn một năm chưa có, nhất là khi người chồng từng có chấn thương, phẫu thuật hay viêm ở tinh hoàn.
  • Ngực to lên, đau ở vùng vú, hoặc tinh hoàn nhỏ đi, mềm đi so với trước.
  • Đau đầu kéo dài kèm nhìn mờ, thu hẹp tầm nhìn: cần khám sớm để loại trừ vấn đề ở tuyến yên.
  • Đã từng tự dùng nội tiết hay chất tăng cơ, nay ngừng mà thấy mệt rũ, ham muốn mất hẳn.
  • Đau tinh hoàn dữ dội đột ngột, sưng to nhanh: đi cấp cứu ngay, không chờ.

Nơi nên tìm là chuyên khoa nội tiết, hoặc nam khoa, tiết niệu ở bệnh viện, hay phòng khám chuyên khoa có giấy phép. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, khám nội tổng quát cũng được, bác sĩ sẽ chuyển tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Testosterone có ở phụ nữ không?

Có, phụ nữ cũng có testosterone nhưng ở mức thấp hơn nhiều so với đàn ông, chủ yếu từ buồng trứng và tuyến thượng thận. Ở cả hai giới, nội tiết tố này đều góp phần vào cơ, xương và ham muốn, chỉ khác ở mức độ.

Testosterone thấp có tự hết được không?

Tuỳ nguyên nhân. Nếu nó thấp do thiếu ngủ, béo bụng, rượu nhiều hay một đợt ốm, việc sửa lối sống và hồi phục sức khoẻ thường giúp cải thiện. Nếu do bệnh ở tinh hoàn hay tuyến yên thì cần bác sĩ tìm và xử lý nguyên nhân.

Vì sao không nên tự mua sản phẩm tăng testosterone?

Vì bạn không biết mình có thiếu hay không, và nội tiết từ ngoài vào có thể làm tinh hoàn ngừng sinh tinh, máu đặc lại, ảnh hưởng tim mạch. Sản phẩm trôi nổi còn không rõ thành phần. Muốn kiểm tra, hãy đi khám để bác sĩ chỉ định đúng xét nghiệm.

Đàn ông bao nhiêu tuổi thì testosterone bắt đầu giảm?

Testosterone giảm dần theo tuổi từ khoảng tuổi trưởng thành trở đi, nhưng giảm chậm và mỗi người một khác. Nhiều người lớn tuổi vẫn ở mức tốt, trong khi người trẻ có thể thấp vì lối sống hay bệnh, nên tuổi không phải thước đo duy nhất.

Có cần xét nghiệm testosterone khi đi khám sức khoẻ định kỳ không?

Thường thì không cần nếu bạn không có triệu chứng. Xét nghiệm này có ý nghĩa khi có dấu hiệu gợi ý như giảm ham muốn kéo dài, mệt không rõ lý do, hiếm muộn. Hãy kể triệu chứng để bác sĩ quyết định có làm hay không.

Tập thể dục có làm tăng testosterone không?

Vận động đều đặn, giảm mỡ bụng và ngủ đủ giúp cơ thể giữ nội tiết ở trạng thái tốt hơn, nhưng không phải cách đẩy nó lên tuỳ ý. Tập quá sức, ngủ ít lại có thể làm mệt thêm. Mục tiêu là khoẻ ổn định chứ không phải chạy theo một con số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138