Cách đơn giản nhất để đàn ông ít nói kể đủ bệnh với bác sĩ là viết sẵn một trang giấy gồm năm phần: lý do đi khám, bệnh và thuốc đang có, tiền sử gia đình, thói quen sống, và ba câu muốn hỏi. Đưa trang giấy cho bác sĩ ngay đầu buổi khám, rồi trả lời những câu họ hỏi thêm. Một trang viết sẵn làm được việc mà mười phút ấp úng không làm được.
Ví dụ giả định: anh Thắng 47 tuổi, thợ điện công trình, tính ít nói. Lần nào đi khám, bác sĩ hỏi gì anh cũng "dạ bình thường", về nhà mới nhớ ra quên kể chuyện hay tức ngực khi leo giàn. Tối nay vợ ngồi cùng anh bên bàn ăn để viết trang giấy cho lần khám tới. Bài này đi theo từng phần của trang giấy đó.
Vì sao ngồi trước bác sĩ lại quên hết
Phòng khám đông, bác sĩ hỏi nhanh, người ngồi chờ phía sau, mình thì hồi hộp. Trong hoàn cảnh đó, ai cũng dễ quên, và đàn ông quen tự chịu thường có xu hướng nói giảm: đau thành "hơi đau", tức ngực thành "chắc do mệt". Nhiều người còn sợ làm mất thời gian bác sĩ nên trả lời thật ngắn.
Vấn đề là bác sĩ dựa rất nhiều vào lời kể. Nhiều quyết định khám thêm gì, theo dõi gì, bắt đầu từ một câu kể của người bệnh. Thiếu một câu "em hay tức ngực khi leo cao", có thể bỏ lỡ một hướng khám quan trọng.
Trang giấy giải quyết cả hai: bạn không phải nhớ, và bạn không phải nói thành lời những điều ngại nói. Bác sĩ đọc nhanh hơn nghe, và thường cảm ơn người bệnh chuẩn bị kỹ. Anh Thắng ngượng lúc đầu, nhưng vợ bảo: "Anh không giỏi nói thì mình viết. Bác sĩ đọc chữ anh cũng như nghe anh kể."
Phần một: lý do đi khám, viết trong ba dòng
Đây là phần đầu trang, để bác sĩ biết ngay hôm nay bạn đến vì việc gì.
- Đến để làm gì. Khám định kỳ khi đang thấy khoẻ, hay có triệu chứng cụ thể. Ví dụ: "Khám định kỳ, đã ba năm chưa khám. Gần đây hay tức ngực."
- Triệu chứng nếu có, kèm bốn chi tiết. Bắt đầu từ khi nào; xảy ra lúc làm gì; kéo dài bao lâu; nặng lên hay nhẹ đi. Ví dụ: "Tức giữa ngực khi leo giàn, khoảng hai tháng nay, nghỉ vài phút thì hết."
- Điều mình lo nhất. Một dòng thôi, như "sợ bị tim giống bố". Biết bạn lo gì, bác sĩ sẽ giải thích đúng chỗ đó.
Ba dòng này quan trọng nhất trang. Nếu thời gian có hạn, bác sĩ đọc chúng trước. Đừng viết thành đoạn văn dài; gạch đầu dòng là đủ.
Cái sai hay gặp ở phần này là viết chung chung kiểu "người mệt mỏi, không khoẻ". Bác sĩ khó bắt đầu từ một câu như vậy. Hãy hỏi mình: mệt lúc nào, mệt ra sao, làm gì thì đỡ, từ bao giờ. Mỗi câu trả lời là một chi tiết đáng ghi, và chính những chi tiết ấy giúp bác sĩ biết nên khám thêm phần nào.
Phần hai và ba: bệnh, thuốc và tiền sử gia đình
Hai phần này nên viết dạng bảng nhỏ để bác sĩ đọc nhanh. Dưới đây là mẫu anh Thắng điền.
| Mục | Cần ghi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Bệnh đang có hoặc đã từng có | Tên bệnh nếu biết, năm phát hiện, đang theo dõi ở đâu | Năm ngoái được nói huyết áp hơi cao, chưa đi khám lại |
| Phẫu thuật, nằm viện, tai nạn | Năm, vì sao | Ngã giàn gãy tay năm năm trước |
| Thuốc đang dùng | Mang vỉ, hộp thuốc theo, kể cả thuốc tự mua, thuốc nam, rượu thuốc | Thuốc giảm đau mua ở hiệu thuốc khi đau lưng, rượu ngâm uống buổi tối |
| Dị ứng | Thuốc hay thức ăn từng gây dị ứng | Không biết |
| Bố mẹ, anh chị em ruột | Bệnh gì, mắc lúc bao nhiêu tuổi | Bố tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim lúc 60; mẹ tiểu đường |
Với thuốc, cách chắc nhất là bỏ hết vỉ, hộp, lọ vào một túi mang theo, thay vì cố nhớ tên. Bác sĩ nhìn vỏ thuốc là biết, và bạn tránh được chuyện ghi sai.
Với tiền sử gia đình, nếu không biết thì ghi "không rõ", đừng bỏ trống hay đoán. Tối trước buổi khám, gọi hỏi mẹ hoặc anh chị một cuộc là thường đủ. Anh Thắng gọi cho mẹ và lần đầu tiên biết bà ngoại từng bị tai biến.
Phần bốn: thói quen sống, viết thật
Đây là phần đàn ông hay viết bớt nhất. Hãy viết như kể cho bạn thân, không phải viết cho đẹp.
- Công việc: làm nghề gì, giờ làm, có làm ca đêm, làm trên cao, tiếp xúc bụi, hoá chất, tiếng ồn không.
- Thuốc lá: có hút không, mỗi ngày khoảng bao nhiêu, hút bao nhiêu năm; đã bỏ thì bỏ từ khi nào.
- Rượu bia: một tuần điển hình uống mấy bữa, mỗi bữa khoảng bao nhiêu.
- Vận động: có tập gì không, hay chủ yếu vận động trong công việc.
- Giấc ngủ: ngủ mấy tiếng, có ngáy to, có hay tỉnh giấc, ban ngày có buồn ngủ.
- Ăn uống: ăn mặn, ăn ngoài nhiều, ăn khuya.
- Tâm trạng, chuyện riêng: căng thẳng, buồn chán, thay đổi trong chuyện vợ chồng. Phần này viết ngắn, bác sĩ sẽ hỏi thêm nếu cần.
Viết thật không có nghĩa là viết để tự trách. Đây chỉ là thông tin, như thông số một cái máy trước khi thợ sửa. Thông số sai thì thợ giỏi mấy cũng chẩn đoán lệch.
Phần năm: ba câu hỏi, và cách ghi câu trả lời
Cuối trang, để trống vài dòng cho ba câu hỏi quan trọng nhất. Đừng viết mười câu, vì trong buổi khám ngắn, ba câu được trả lời rõ có ích hơn mười câu được trả lời vội. Ví dụ ba câu anh Thắng viết: "Tức ngực khi leo giàn có cần khám tim không?", "Huyết áp của em cần đo lại thế nào?", "Em có cần bỏ rượu ngâm không?".
Khi bác sĩ trả lời, ghi ngay vài chữ bên cạnh câu hỏi. Nếu không kịp, xin phép bác sĩ: "Bác sĩ cho em ghi lại một chút, em hay quên." Không bác sĩ nào phiền vì chuyện đó. Có vợ đi cùng thì nhờ vợ ghi.
Trước khi rời phòng, đọc lại trong đầu: về nhà làm gì, thuốc nào dùng thế nào nếu được kê, khi nào quay lại, dấu hiệu nào phải đi ngay. Nếu chưa rõ điều nào, hỏi lại một câu. Câu mẫu: "Em nhắc lại cho chắc: em về đo huyết áp sáng tối, ghi vào sổ, hai tuần nữa quay lại, nếu đau ngực lâu không đỡ thì đi cấp cứu, phải không ạ?"
Ngồi viết cùng vợ: người bên cạnh thêm được những gì
Anh Thắng viết xong phần của mình trong mười phút. Rồi vợ anh đọc lại và thêm vào những thứ anh không tự thấy: ngủ ngáy to hơn hẳn mấy tháng nay, có đêm như ngừng thở; dạo này hay cáu với con; ăn cơm xong hay ngồi thở dốc khi leo cầu thang lên tầng hai. Không cái nào trong số đó anh định kể, vì anh không để ý hoặc thấy không đáng.
Người sống cùng nhìn thấy những thay đổi chậm mà chính mình quen dần nên không nhận ra. Vì vậy, nếu có thể, hãy ngồi viết trang giấy cùng vợ, hoặc con lớn. Không phải để họ quyết thay, mà để họ góp thêm những điều họ quan sát. Câu mở lời đơn giản: "Em xem anh có quên gì không, dạo này em thấy anh khác gì không?"
Cũng có những chuyện riêng bạn muốn tự kể với bác sĩ. Cứ để riêng một dòng cho mình, viết bằng vài chữ chỉ bạn hiểu, và khi gặp bác sĩ thì nói thêm. Trang giấy là của bạn, không cần ai duyệt.
Những thứ mang theo và những thứ không cần
Mang theo: giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế. Nhiều nơi dùng căn cước gắn chip thay thẻ, nhưng mang cả hai cho chắc nếu có.
Mang theo: túi thuốc và các kết quả cũ. Phiếu khám năm trước, giấy ra viện, kết quả xét nghiệm, phim chụp nếu có. Xếp theo năm, mới nhất lên trên.
Mang theo: trang giấy đã viết và một cây bút. Chụp ảnh trang giấy lưu trong điện thoại phòng khi để quên.
Không cần: in cả xấp tài liệu tự tìm trên mạng. Bác sĩ không có thời gian đọc, và nó làm buổi khám lệch khỏi chuyện của bạn.
Không cần: tự đoán bệnh rồi đề nghị xét nghiệm. Hãy kể triệu chứng và để bác sĩ đề nghị. Nếu bạn muốn hỏi về một xét nghiệm cụ thể, hỏi "em có cần làm cái này không" thay vì đòi làm.
Không cần: mặc đồ khó cởi, đeo nhiều trang sức. Mặc áo dễ xắn tay để đo huyết áp, lấy máu; bỏ dây chuyền, đồng hồ ở nhà nếu có chụp phim. Việc nhỏ nhưng đỡ mất thời gian ở từng phòng.
Khi nào không chờ đến buổi khám đã hẹn
Trang giấy dành cho buổi khám có hẹn trước. Nhưng nếu trong lúc chờ mà triệu chứng thay đổi, đừng đợi. Tức ngực xảy ra cả khi nghỉ, kéo dài, hoặc kèm vã mồ hôi, khó thở, buồn nôn là lý do gọi cấp cứu ngay. Méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó cũng vậy. Với những dấu hiệu này, không ai cần trang giấy, chỉ cần đến viện nhanh nhất.
Nên đi khám sớm hơn lịch hẹn khi: tức ngực khi gắng sức xảy ra dày hơn, hoặc với mức gắng sức nhẹ hơn trước; khó thở khi nằm; phù chân; ngất hoặc suýt ngất; tiểu ra máu; sốt kéo dài.
Với người làm nghề trên cao như anh Thắng, thêm một điều: khi đang có triệu chứng chóng mặt, tức ngực chưa được khám, nên báo đội trưởng để tạm không làm việc trên giàn. Một cơn choáng trên cao nguy hiểm hơn nhiều so với ở mặt đất. Nói ra không phải là yếu, mà là giữ an toàn cho mình và cho đồng đội. Câu mẫu với đội trưởng: "Dạo này em hay tức ngực khi leo, em đang chờ khám, anh cho em làm việc dưới đất mấy hôm."
Câu hỏi thường gặp
Nên chuẩn bị gì trước khi đi khám sức khoẻ?
Viết một trang giấy gồm lý do đi khám, bệnh và thuốc đang dùng, tiền sử gia đình, thói quen sống và vài câu muốn hỏi. Mang theo giấy tờ, thẻ bảo hiểm y tế, túi thuốc và kết quả cũ.
Tiền sử gia đình cần kể những gì?
Kể bệnh của bố mẹ, anh chị em ruột, đặc biệt là tăng huyết áp, tiểu đường, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, ung thư, kèm tuổi lúc mắc. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ của bạn.
Không nhớ tên thuốc đang uống thì làm sao?
Mang theo vỉ, hộp, lọ thuốc đang dùng, kể cả thuốc tự mua, thuốc nam và rượu thuốc. Bác sĩ nhìn vỏ thuốc là biết, an toàn hơn so với cố nhớ tên rồi ghi sai.
Đưa giấy viết sẵn cho bác sĩ có bị coi là kỳ không?
Không. Bác sĩ thường thấy dễ làm việc hơn với người bệnh chuẩn bị sẵn thông tin ngắn gọn. Hãy viết gạch đầu dòng, đưa ngay đầu buổi khám rồi trả lời các câu hỏi thêm.
Quên hỏi bác sĩ điều quan trọng thì làm thế nào?
Viết sẵn tối đa ba câu hỏi quan trọng nhất và hỏi trước khi rời phòng. Nếu về nhà mới nhớ ra, gọi lại nơi khám qua kênh chính thức hoặc ghi lại để hỏi ở lần tái khám, trừ khi đó là triệu chứng cần đi khám ngay.