Lần đầu gặp chuyên gia tâm lý hay bác sĩ sức khoẻ tâm thần thường là một buổi trò chuyện: người đó hỏi bạn đang gặp chuyện gì, từ khi nào, ảnh hưởng tới cuộc sống ra sao, rồi cùng bạn bàn bước tiếp theo. Bạn không phải nằm trên ghế dài, không bị bắt kể hết mọi chuyện, và không ai dán nhãn bạn ngay trong buổi đó. Chuẩn bị vài dòng ghi chép và vài câu hỏi giúp buổi đầu có ích hơn nhiều.
Ví dụ giả định: anh Long, 33 tuổi, thợ điện công trình. Sau một tai nạn lao động của đồng nghiệp mà anh chứng kiến, anh mất ngủ, giật mình khi nghe tiếng động mạnh, ngại lên cao. Vợ khuyên đi gặp chuyên gia, anh gật đầu nhưng hoãn mãi vì không biết vào đó thì làm gì, nói gì, có ai biết không. Bài này trả lời những câu hỏi anh chưa dám hỏi.
Gặp ai: phân biệt vài vai trò thường gặp
Tên gọi ở mỗi nơi có thể khác nhau. Bảng dưới mô tả loại công việc ở mức chung để bạn biết nên bắt đầu từ đâu.
| Người bạn gặp | Thường làm gì | Hợp khi |
|---|---|---|
| Bác sĩ đa khoa, bác sĩ nội | Khám tổng quát, tìm nguyên nhân cơ thể của mệt mỏi, mất ngủ, giới thiệu chuyên khoa khi cần | Bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, hoặc có cả triệu chứng cơ thể |
| Bác sĩ chuyên khoa tâm thần, sức khoẻ tâm thần | Khám, đánh giá, chỉ định xét nghiệm khi cần, quyết định có dùng thuốc hay không và theo dõi | Tâm trạng sa sút nặng, kéo dài, mất ngủ nhiều, có ý nghĩ tự hại |
| Chuyên gia tâm lý lâm sàng | Đánh giá tâm lý, trị liệu bằng trò chuyện và bài tập, không kê thuốc | Muốn hiểu mình, tập cách xử lý căng thẳng, sang chấn, nóng giận |
| Người tư vấn tâm lý | Lắng nghe, hỗ trợ giải quyết vấn đề cụ thể như hôn nhân, công việc | Vấn đề rõ ràng, chưa ảnh hưởng nặng tới sinh hoạt |
Không cần chọn đúng ngay lần đầu. Người có chuyên môn sẽ giới thiệu bạn sang nơi phù hợp hơn nếu cần. Điều quan trọng là chọn nơi có giấy phép hoạt động, như khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa có giấy phép.
Chuẩn bị trước buổi đầu
Năm việc nhỏ dưới đây làm trong một tối là đủ, và giúp bạn không ra về với cảm giác "chưa nói được gì".
- Viết ba điều đang làm mình khổ nhất. Ví dụ: mất ngủ, giật mình khi nghe tiếng động, ngại lên giàn giáo. Cụ thể hơn "dạo này không ổn".
- Ghi mốc thời gian. Bắt đầu từ khi nào, có chuyện gì xảy ra quanh thời điểm đó, nặng lên hay nhẹ đi.
- Ghi những gì đang dùng. Rượu, thuốc lá, cà phê, nước tăng lực, thuốc đang uống vì bệnh khác. Thông tin này cần cho đánh giá, không phải để bị phán xét.
- Viết sẵn hai ba câu hỏi. Ví dụ: buổi làm việc diễn ra thế nào, cần gặp bao nhiêu lần, chi phí ra sao, nếu thấy tệ hơn giữa các buổi thì làm gì.
- Quyết định có đi cùng ai không. Một số người thấy yên tâm khi có vợ đi cùng tới nơi, rồi vào phòng một mình. Bạn có quyền chọn.
Nếu lúc vào phòng bạn quên hết, cứ đưa tờ giấy cho người khám đọc. Nhiều người làm vậy, không có gì phải ngại.
Buổi đầu thường diễn ra thế nào
Buổi đầu thường là buổi làm quen và đánh giá. Người khám sẽ hỏi lý do bạn đến, những điều đang làm bạn khó chịu, giấc ngủ, ăn uống, công việc, gia đình, rượu bia, sức khoẻ thể chất, những chuyện lớn đã xảy ra gần đây. Có thể có thêm vài câu hỏi theo mẫu hoặc bảng đánh giá ngắn. Bạn có quyền không trả lời câu nào chưa sẵn sàng.
Người khám cũng sẽ hỏi về ý nghĩ tự làm hại bản thân. Đây là câu hỏi thường quy, không phải vì họ nghĩ bạn nguy hiểm. Trả lời thật giúp họ đánh giá đúng và giữ an toàn cho bạn. Nếu có, nói ra là việc đúng nhất bạn có thể làm trong buổi đó.
Cuối buổi, thường sẽ có một hướng đi: hẹn gặp lại để trò chuyện trị liệu, giới thiệu sang bác sĩ chuyên khoa, làm thêm xét nghiệm nếu cần, hoặc vài việc nhỏ để thử trong tuần. Anh Long trong ví dụ được hẹn gặp lại sau một tuần và được giao một việc đơn giản: ghi lại những lúc giật mình, đang ở đâu, làm gì. Anh ra về ngạc nhiên vì buổi đó giống một cuộc nói chuyện nghiêm túc hơn là "khám bệnh".
Những nỗi lo hay gặp và câu trả lời
"Có ai biết không, có ghi vào hồ sơ công ty không?" Thông tin khám chữa bệnh được giữ riêng tư theo nguyên tắc nghề và quy định. Bạn có thể hỏi rõ ngay từ đầu ai được xem hồ sơ và trong trường hợp nào thông tin phải chia sẻ, thường là khi có nguy hiểm tới tính mạng.
"Đi là bị coi là điên." Phần lớn người đến gặp chuyên gia tâm lý là người bình thường đang gặp giai đoạn khó: mất việc, sang chấn, nợ nần, mâu thuẫn gia đình, mất ngủ. Đi khám sớm là cách chăm sóc sức khoẻ như mọi chuyên khoa khác.
"Nói chuyện thì giải quyết được gì." Trị liệu bằng trò chuyện có phương pháp, có mục tiêu và bài tập, không phải tán gẫu. Nhiều người thấy rõ tác dụng sau vài buổi. Nếu bạn chưa thấy hợp, cứ nói thẳng với người làm trị liệu để điều chỉnh.
"Sẽ bị bắt uống thuốc cả đời." Không phải ai cũng cần thuốc. Có dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ sau khi khám, có giải thích lợi ích và điều cần theo dõi. Bạn luôn có quyền hỏi, và không nên tự ngừng hay tự mua thuốc mà không hỏi bác sĩ.
"Tốn kém lắm." Chi phí khác nhau tuỳ nơi và hình thức. Hỏi trước giá mỗi buổi, số buổi dự kiến, phần nào bảo hiểm y tế có thể chi trả khi khám ở bệnh viện. Biết trước giúp bạn không bỏ giữa chừng vì bất ngờ về tiền.
Nhận ra nơi không đáng tin
Lĩnh vực tâm lý có cả những nơi làm ăn không đàng hoàng. Nên cẩn thận và tìm nơi khác nếu gặp những dấu hiệu sau:
- Hứa "chữa khỏi hẳn sau vài buổi", cam kết kết quả bằng lời lẽ quảng cáo.
- Ép đóng tiền trọn gói lớn ngay buổi đầu, doạ nếu không làm ngay sẽ nặng thêm.
- Bán kèm thực phẩm chức năng, "thuốc bổ thần kinh", vòng, đá hay sản phẩm nào đó như một phần của trị liệu.
- Không nói rõ trình độ chuyên môn, không có giấy phép hoạt động.
- Khuyên bạn bỏ thuốc bác sĩ đã kê, hoặc chê bai mọi nơi khác.
- Làm bạn thấy bị phán xét, bị chê cười, hoặc vượt ranh giới riêng tư.
Bạn có quyền dừng lại, hỏi lại, và tìm ý kiến khác bất cứ lúc nào. Một người làm nghề đàng hoàng sẽ tôn trọng điều đó và không giữ chân bạn bằng nỗi sợ.
Xin nghỉ đi khám mà không phải giải thích nhiều
Một lý do nhiều người đàn ông hoãn đi khám là ngại xin nghỉ, ngại đồng nghiệp hỏi. Bạn không có nghĩa vụ kể chi tiết lý do khám bệnh với chỗ làm. Một câu đơn giản là đủ: "Em xin nghỉ buổi sáng thứ năm để đi khám, em đã sắp xếp xong phần việc." Đi khám là quyền chính đáng, và chuyện khám chuyên khoa nào là chuyện riêng của bạn.
Nếu buổi hẹn trị liệu định kỳ cần nghỉ thường xuyên, có thể hỏi nơi khám về khung giờ sớm, giờ chiều muộn hay cuối tuần. Một số nơi có hình thức trò chuyện từ xa qua video sau khi đã gặp trực tiếp lần đầu; hỏi rõ cách đảm bảo riêng tư nếu chọn hình thức này. Nếu bạn làm công trình, chạy xe, làm ca, hãy nói rõ lịch làm của mình để người khám xếp lịch hẹn khả thi, vì lịch hẹn không giữ được là lý do phổ biến khiến người ta bỏ dở.
Sau buổi đầu: giữ nhịp và đo tiến triển
Trị liệu tâm lý thường cần nhiều buổi, cách nhau một hai tuần, và tiến triển không đi theo đường thẳng. Có tuần thấy khá hơn, có tuần lùi lại. Đó là chuyện bình thường. Điều giúp nhiều nhất là đi đều và làm những việc nhỏ được giao giữa các buổi.
Bạn có thể tự đo tiến triển bằng những thứ cụ thể: số đêm ngủ được, số lần cáu trong tuần, lượng rượu, việc có dám làm lại những điều từng tránh không. Mang những con số đời thường này tới buổi gặp, nói thật với người làm trị liệu điều gì đang giúp, điều gì không.
Nếu sau vài buổi bạn thấy không hợp với người làm trị liệu, cứ nói ra, hoặc xin giới thiệu người khác. Sự hợp nhau giữa hai người có ảnh hưởng tới kết quả, và đổi người không có nghĩa là bỏ cuộc. Anh Long sau vài tuần đã ngủ được nhiều đêm hơn và quay lại làm việc trên cao với một người bạn đi kèm. Câu anh nói với vợ: "Giá anh đi sớm hơn."
Khi nào không chờ lịch hẹn, cần hỗ trợ ngay
Lịch hẹn trị liệu dành cho tiến trình thường ngày. Không chờ tới buổi hẹn kế tiếp mà cần tìm hỗ trợ ngay khi:
- Có ý nghĩ tự làm hại bản thân trở nên rõ ràng, có kế hoạch, hoặc đã có hành động.
- Không ăn, không ngủ được nhiều ngày liền.
- Nghe, thấy những điều người khác không thấy, hoặc thấy mình mất kiểm soát.
- Uống rượu tới mức không còn nhớ chuyện, hoặc bỏ rượu đột ngột rồi run tay, vã mồ hôi, lú lẫn.
- Cơn giận dẫn tới nguy cơ làm hại người khác.
Khi đó hãy nói ngay với người ở gần để có người ở cạnh, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, có thể liên hệ đường dây hỗ trợ tâm lý. Sau đó báo cho nơi đang theo dõi bạn biết. Hỏi trước người làm trị liệu cách liên hệ khi khẩn cấp ngay từ buổi đầu là một việc nhỏ nên làm.
Câu hỏi thường gặp
Đi khám tâm lý lần đầu nên chọn bệnh viện hay phòng khám tư?
Cả hai đều được nếu có giấy phép hoạt động. Khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện phù hợp khi tâm trạng sa sút nặng hoặc cần bác sĩ đánh giá. Phòng khám chuyên khoa có giấy phép thường linh hoạt giờ giấc hơn cho trị liệu trò chuyện định kỳ.
Buổi đầu gặp chuyên gia tâm lý có phải kể hết mọi chuyện không?
Không. Bạn kể những gì mình sẵn sàng, và có quyền chưa trả lời một số câu hỏi. Người làm trị liệu có kinh nghiệm sẽ không ép. Sự tin cậy hình thành dần qua các buổi, và bạn có thể kể thêm khi thấy an toàn.
Thông tin khi đi khám tâm lý có bị lộ ra ngoài không?
Thông tin khám chữa bệnh được giữ riêng tư theo nguyên tắc nghề và quy định. Hãy hỏi ngay buổi đầu ai được xem hồ sơ và khi nào thông tin phải chia sẻ, thường chỉ khi có nguy hiểm tới tính mạng của bạn hoặc người khác.
Trị liệu tâm lý thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ vấn đề và từng người, có người cần vài buổi, có người cần vài tháng. Người làm trị liệu thường thống nhất mục tiêu và xem lại tiến triển định kỳ. Bạn nên hỏi rõ điều này ngay từ đầu để có kế hoạch thời gian và chi phí.
Vợ có nên vào phòng cùng trong buổi đầu không?
Tuỳ bạn và tuỳ người làm trị liệu. Nhiều người thấy dễ nói hơn khi vào một mình, rồi có thể mời vợ tham gia một buổi sau. Có vợ đi cùng tới nơi để yên tâm cũng là cách tốt cho người đi lần đầu.
Đang trị liệu mà thấy tệ hơn thì làm gì?
Báo ngay cho người đang theo dõi bạn thay vì đợi buổi sau. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân hay không an toàn một mình, cần có người ở cạnh, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.