Ở tuổi 40, việc nên làm không phải là khám thật nhiều trong một lần, mà là ngồi với bác sĩ một buổi để lập lịch khám riêng cho mình trong khoảng mười năm tới: khám gì đều đặn, bao lâu một lần, mốc nào cần bàn thêm, dựa trên tiền sử gia đình và thói quen của chính bạn. Mỗi chặng đời 30, 40, 50, 60 có những thay đổi riêng về công việc, cơ thể và nguy cơ; lịch tốt là lịch đi theo những thay đổi đó.
Ví dụ giả định: anh Dũng tròn 40 tuổi, nhân viên tín dụng, hai con đang tuổi đi học. Vợ tặng anh một buổi khám nhân dịp sinh nhật. Anh định "khám cho biết rồi thôi". Bài này giúp anh và bạn biến một buổi khám lẻ thành một lịch có đầu có cuối, nói chung cho mọi người và luôn kèm lời dặn: lịch cụ thể của bạn do bác sĩ quyết định theo nguy cơ riêng.
Vì sao tuổi 40 là lúc nên ngồi lại lập lịch
Ở tuổi 30, phần lớn anh em còn khoẻ, đi khám chủ yếu để có một mốc ban đầu cho riêng mình. Đến 40, nhiều thứ bắt đầu dồn lại cùng lúc: vòng bụng tăng dần sau mười năm ngồi văn phòng, nhậu tiếp khách thành nếp, giấc ngủ ngắn hơn vì con nhỏ và việc nhiều, bố mẹ bắt đầu có bệnh mạn tính. Đây cũng là tuổi mà một số bệnh âm thầm như tăng huyết áp, rối loạn đường máu bắt đầu hay gặp hơn, dù người mang nó vẫn thấy mình khoẻ.
Tuổi 40 còn là lúc bạn có tiếng nói nhất trong nhà về chuyện sức khoẻ. Nếu bạn giữ lịch khám đều, vợ con nhìn vào và thấy đó là việc bình thường. Nếu bạn trốn, đến lúc bạn khuyên bố mẹ đi khám sẽ khó mở miệng.
Cái sai hay gặp là coi buổi khám tuổi 40 như một lần "kiểm tra cho chắc" rồi cất phiếu. Một kết quả đơn lẻ ít nói lên điều gì nếu không có lần khám sau để so. Giá trị nằm ở chuỗi kết quả qua nhiều năm, và chuỗi đó chỉ có khi bạn có lịch.
Mỗi chặng đời nên nghĩ tới những gì
Bảng dưới là những điều đàn ông thường được khuyên để ý theo từng chặng, viết ở mức chung. Mục nào áp dụng cho bạn, từ lúc nào, bao lâu một lần là việc bác sĩ quyết định sau khi hỏi tiền sử.
| Chặng đời | Chuyện thường thay đổi | Nên nghĩ tới khi đi khám | Câu nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|---|
| Quanh 30 | Mới đi làm ổn định, bắt đầu nhậu, ít vận động | Có mốc đầu tiên: huyết áp, cân nặng, vòng bụng, xét nghiệm cơ bản theo lời bác sĩ | Với thói quen của em thì bao lâu nên khám lại? |
| Quanh 40 | Bụng to dần, ngủ ít, áp lực việc và tiền | Theo dõi đều các chỉ số tim mạch và chuyển hoá; kể rõ tiền sử bố mẹ | Nhà em có bố bị tăng huyết áp, em cần để ý thêm gì? |
| Quanh 50 | Con lớn, sức bền giảm, bắt đầu có bệnh mạn tính | Bàn với bác sĩ về các tầm soát ung thư và tuyến tiền liệt có lợi, có hại thế nào với riêng mình | Tầm soát nào nên làm ở tuổi em, tầm soát nào chưa cần? |
| Quanh 60 | Sắp nghỉ hưu, vận động ít đi, dùng nhiều thuốc hơn | Rà lại toàn bộ thuốc đang dùng, thăng bằng, thị lực, thính lực, trí nhớ | Thuốc nào em còn cần, có thuốc nào nên xem lại không? |
Không có cột "bao nhiêu tiền" hay "chỉ số bao nhiêu là đạt" trong bảng này, và đó là cố ý. Ngưỡng và gói khám thay đổi theo nơi, theo người; điều bạn cần mang theo là những câu hỏi đúng.
Lập lịch chục năm trong một buổi khám
Đây là thứ tự anh Dũng có thể làm trong buổi khám sinh nhật, để ra về với một lịch chứ không chỉ một tờ kết quả.
- Trước buổi khám, ghi tiền sử gia đình. Bố, mẹ, anh chị em ruột có ai bị tăng huyết áp, tiểu đường, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, ung thư, mắc lúc bao nhiêu tuổi.
- Khi gặp bác sĩ, nói rõ mục đích. Câu mẫu: "Em vừa tròn 40, muốn bác sĩ giúp em biết những năm tới nên khám gì, bao lâu một lần."
- Hỏi riêng từng mục được đề nghị. Mục này để làm gì, bao lâu làm lại, nếu bình thường thì sao, nếu lệch thì bước tiếp theo là gì.
- Ghi lại thành một bảng nhỏ ba cột. Mục khám, lần gần nhất, lần tới. Một trang là đủ, dán vào mặt trong tủ hoặc lưu trong điện thoại.
- Đặt sẵn mốc nhắc. Ghi ngày lần khám tới vào lịch ngay khi rời phòng khám, đừng để "về rồi tính".
Cách này biến bác sĩ thành người cùng lập kế hoạch với bạn. Bạn ra về biết mình cần làm gì trong vài năm tới, không phải mỗi năm lại lo "năm nay khám gì".
Những cái sai hay gặp với lịch khám tuổi trung niên
Khám theo trào lưu bạn bè. Một người bạn vừa làm xét nghiệm gì đó và khuyên cả nhóm làm theo. Nguy cơ của mỗi người khác nhau, xét nghiệm hợp với người này chưa chắc cần với người kia.
Năm nào cũng đổi nơi khám. Mỗi nơi một máy, một cách ghi kết quả, khó so. Nếu được, giữ một nơi chính và mang theo các phiếu cũ khi đổi.
Chỉ khám khi công ty tổ chức. Khám ở công ty thường là phần chung cho mọi người. Nó có ích, nhưng không thay được buổi bác sĩ hỏi kỹ tiền sử và nguy cơ riêng của bạn.
Bỏ lịch khi kết quả năm trước bình thường. Bình thường năm nay là tin tốt, không phải giấy miễn khám. Những thứ âm thầm thay đổi từ từ, chỉ thấy được khi so qua nhiều năm.
Giữ kết quả trong đầu thay vì trên giấy. Sau vài năm, ai cũng nhớ nhầm. Giữ bản gốc và một bản chụp, xếp theo năm.
Tự cắt bớt mục khám vì thấy phiền. Có người khám được nửa chừng thì bỏ phần hẹn làm thêm vì ngại quay lại. Nếu bác sĩ đề nghị làm thêm, hỏi rõ vì sao và có thể dời sang ngày khác không, thay vì lặng lẽ bỏ qua.
Nghĩ tuổi 40 còn sớm để bàn chuyện tuổi 50, 60. Lập lịch chục năm không có nghĩa là làm hết ngay. Nó chỉ giúp bạn biết trước mốc nào cần quay lại hỏi, để không bị bất ngờ khi tới nơi.
Giữ lịch đều mà không thành gánh
Lịch hay nhất là lịch gắn vào một mốc sẵn có trong đời bạn. Có người chọn tháng sinh nhật, có người chọn tháng sau Tết khi việc chưa dồn, có người gắn với ngày đưa bố mẹ đi tái khám để tiện đi cùng. Một mốc dễ nhớ hơn mười lời tự hứa.
Giữa hai lần khám, bạn không cần đo đủ thứ ở nhà. Vài việc đơn giản là đủ: để ý vòng bụng qua lỗ thắt lưng, để ý sức leo cầu thang so với năm trước, để ý giấc ngủ và tiếng ngáy qua lời vợ kể, ghi lại khi có triệu chứng lạ kèm ngày giờ. Những ghi chép này giúp buổi khám sau có thêm thông tin thật.
Hãy cho vợ hoặc một người thân biết lịch của bạn. Không phải để bị nhắc như trẻ con, mà để có một người cùng giữ mốc khi bạn bận quá quên mất. Anh Dũng chọn cách đơn giản: ghi lịch khám lên cùng chỗ với lịch họp phụ huynh của con.
Nếu năm nào đó lỡ lịch vì bận, đừng bỏ luôn. Lùi vài tuần vẫn tốt hơn bỏ trắng một năm, và khi quay lại thì kể với bác sĩ là đã lỡ hẹn bao lâu để họ tính cho đúng.
Nói chuyện với vợ con về lịch khám của bố
Nhiều anh em coi chuyện sức khoẻ là chuyện riêng, không muốn vợ con lo. Nhưng giấu kín thường làm người nhà lo hơn, vì họ chỉ nhìn thấy những dấu hiệu bên ngoài như mệt, cáu, ngáy to, bụng to dần mà không biết bạn đã làm gì với chúng. Nói ra vừa đủ giúp cả nhà yên tâm và có người cùng giữ lịch.
Không cần nói kết quả chi tiết. Một câu ngắn trong bữa cơm là đủ: "Bố vừa khám xong, mọi thứ ổn, năm sau tháng này bố khám lại." Hoặc nếu có chỉ số cần theo dõi: "Bác sĩ dặn bố giảm nhậu, đi bộ thêm, ba tháng nữa đo lại huyết áp. Cả nhà nhắc bố với nhé." Câu như vậy biến việc thay đổi thói quen thành việc cả nhà cùng làm, thay vì bạn tự gồng một mình.
Với con trai lớn, đây còn là bài học không lời. Một cậu con thấy bố đi khám đều đặn, nói về sức khoẻ thoải mái, sau này sẽ ít coi việc đi khám là chuyện đáng xấu hổ. Anh Dũng kể cho con nghe lần khám đầu tiên của mình như kể một chuyến đi, và con gái anh tự nhắc mẹ đến lịch khám của mẹ.
Khi nào gặp bác sĩ sớm hơn lịch đã lập
Lịch khám là cho lúc khoẻ. Những dấu hiệu dưới đây là lý do đi khám sớm, không chờ đến mốc.
- Đau tức ngực khi gắng sức, đỡ khi nghỉ, dù chỉ thoáng qua.
- Hụt hơi khi làm những việc trước đây làm bình thường, như leo hai tầng cầu thang hay bê thùng hàng.
- Tiểu nhiều, khát nhiều, sụt cân mà không ăn kiêng.
- Đau đầu, chóng mặt lặp lại, nhìn mờ thoáng qua.
- Tiểu khó, tiểu đêm nhiều lên rõ, tiểu ra máu.
- Mệt mỏi, mất hứng thú kéo dài, ngủ không lại sức.
- Vợ kể bạn ngáy to, có lúc như ngừng thở trong đêm, ban ngày hay buồn ngủ.
Nếu đau ngực dữ dội kéo dài, vã mồ hôi, khó thở, hoặc méo miệng, yếu tê nửa người, nói khó, hãy gọi cấp cứu ngay, không tự lái xe đến viện. Thời gian là yếu tố quyết định trong những trường hợp này, và không có lịch khám định kỳ nào thay được việc đi cấp cứu kịp lúc.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông 40 tuổi nên khám sức khoẻ bao lâu một lần?
Nhiều người khoẻ được khuyên khám định kỳ khoảng mỗi năm một lần ở tuổi này, nhưng từng mục cụ thể có thể dày hơn hoặc thưa hơn. Tần suất phụ thuộc kết quả lần trước, tiền sử gia đình và thói quen. Hãy nhờ bác sĩ lập lịch riêng cho bạn.
Có nên khám theo danh sách bạn bè đã làm không?
Không nên. Mỗi người có nguy cơ khác nhau, xét nghiệm có ích với người này có thể không cần với người khác. Hãy kể tiền sử của bạn và để bác sĩ đề nghị những mục phù hợp.
Khám sức khoẻ ở công ty có đủ không?
Khám ở công ty có ích để phát hiện vấn đề chung, nhưng thường là gói giống nhau cho mọi người. Nếu bạn có tiền sử gia đình hoặc thói quen nguy cơ, nên có thêm một buổi gặp bác sĩ để bàn lịch riêng.
Tuổi 50 trở đi có cần khám thêm gì đặc biệt không?
Quanh tuổi 50, bác sĩ thường bàn thêm về các tầm soát ung thư và tuyến tiền liệt. Mỗi tầm soát đều có lợi và có hại, nên quyết định làm hay không cần trao đổi kỹ với bác sĩ dựa trên tình trạng của bạn.
Giữ kết quả khám các năm thế nào cho tiện?
Giữ bản gốc trong một bìa riêng, xếp theo năm, và chụp ảnh lưu thêm một bản trong điện thoại. Lần khám sau mang theo để bác sĩ so. Một bảng nhỏ ghi mục khám, lần gần nhất, lần tới cũng rất hữu ích.
Đang khoẻ có cần lập lịch khám không?
Có, vì nhiều bệnh như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đường máu không gây triệu chứng trong thời gian dài. Lịch khám giúp phát hiện sớm khi việc điều chỉnh còn nhẹ nhàng.