Ở tuổi ngoài 60, đàn ông nên tập để giữ bốn thứ: sức bền đủ đi bộ đi chợ, sức cơ đủ đứng dậy và xách đồ, thăng bằng đủ để không ngã, và độ dẻo đủ để tự mặc áo, cúi buộc dây giày; một lịch hợp lý là đi bộ gần như mỗi ngày, cộng hai đến ba lần mỗi tuần tập sức mạnh và thăng bằng nhẹ, có chỗ vịn. Mục tiêu không phải khoẻ như ngày trẻ, mà là tự lo được cho mình càng lâu càng tốt.
Ví dụ giả định: ông Hải, 63 tuổi, nghỉ hưu được ba năm sau mấy chục năm làm công chức. Ngày của ông xoay quanh tờ báo buổi sáng, ấm trà và ti vi. Tháng trước, một người bạn cùng khu ngã trong nhà tắm, gãy cổ xương đùi, phải nằm một chỗ. Ông bắt đầu để ý mình đứng dậy khỏi ghế phải chống tay, lên xuống bậc thềm phải nhìn kỹ. Cô con gái muốn bố tập nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Bài này viết cho cả hai bố con.
Ở tuổi 60, tập để làm gì
Người trẻ tập để khoẻ hơn, người tuổi 60 tập để giữ những gì đang có và lấy lại một phần đã mất. Điều đáng mừng là cơ thể người lớn tuổi vẫn đáp ứng với tập luyện: sức cơ, thăng bằng và sức bền đều có thể cải thiện khi tập đều, kể cả ở người bắt đầu muộn. Không có tuổi nào là quá muộn để đứng dậy khỏi ghế dễ hơn. Điều cần là bắt đầu từ mức rất nhẹ, tăng chậm hơn người trẻ, và kiên nhẫn: thay đổi ở tuổi này thường thấy rõ sau vài tháng chứ không phải vài tuần.
Cách nghĩ hữu ích nhất là gắn việc tập với những việc cụ thể trong đời sống. Đi bộ đủ sức để tự đi chợ, đi thăm bạn mà không phải nhờ con chở. Chân đủ khoẻ để đứng dậy khỏi ghế thấp, ra vào nhà vệ sinh an toàn. Thăng bằng đủ để bước lên xe buýt, đứng trên bậc thềm không chao. Tay và lưng đủ khoẻ để bế cháu, xách túi gạo nhỏ. Khi mục tiêu cụ thể như vậy, việc tập có ý nghĩa hơn những con số trừu tượng.
Một lý do quan trọng khác là phòng ngã. Ở người lớn tuổi, một cú ngã có thể dẫn tới gãy xương, nằm lâu, rồi yếu đi nhanh. Tập thăng bằng và sức chân là một trong những việc có ích nhất để giảm nguy cơ đó, cùng với kiểm tra mắt, xem lại thuốc đang dùng với bác sĩ và sửa nhà cho an toàn.
Bốn trụ cần giữ và cách tập từng trụ
Sức bền. Đi bộ là nền. Bắt đầu từ mười lăm, hai mươi phút mỗi ngày với nhịp hơi nhanh hơn đi dạo, tăng dần. Người đau gối có thể thay bằng đạp xe tại chỗ hoặc đi bộ dưới nước. Mốc tham khảo là đi được một quãng vừa mà thở nhanh nhưng vẫn nói chuyện được.
Sức cơ. Hai đến ba lần mỗi tuần: ngồi xuống đứng lên khỏi ghế, chống đẩy vào tường, bước lên bậc thấp có vịn, kéo dây đàn hồi. Mỗi động tác vài lượt, dừng khi còn làm được thêm vài lần. Không cần tạ nặng.
Thăng bằng. Đứng một chân cạnh ghế hoặc lan can, đi bước nối gót chân này chạm mũi chân kia theo một đường thẳng, đứng nhón gót. Luôn có chỗ vịn trong tầm tay. Tập thăng bằng một chút mỗi ngày, ví dụ đứng một chân lúc đánh răng, tay vịn bồn rửa.
Độ dẻo. Giãn nhẹ bắp chân, đùi sau, ngực, vai sau buổi đi bộ khi người đã ấm. Giữ mỗi tư thế chừng hai mươi đến ba mươi giây, không nhún, không cố tới mức đau. Dẻo đủ để tự cài khuy áo sau lưng, tự cắt móng chân là mục tiêu đáng giá.
Một buổi sáng ở công viên khoảng bốn mươi phút
Đây là buổi tập mẫu cho người đã được bác sĩ đồng ý vận động. Có thể làm cùng bạn bè, cùng vợ, hoặc theo nhóm ở công viên gần nhà.
- Năm phút khởi động. Đi chậm, xoay vai, xoay cổ tay, cổ chân nhẹ nhàng. Không xoay cổ mạnh, không cúi gập người đột ngột.
- Hai mươi phút đi bộ. Mười phút đầu nhịp vừa, mười phút sau nhanh hơn một chút. Chọn đường bằng, đủ sáng, không trơn.
- Mười phút sức mạnh ở ghế đá. Ngồi xuống đứng lên khỏi ghế, chống đẩy vào lưng ghế, đứng nhón gót tay vịn ghế. Mỗi động tác hai lượt.
- Năm phút thăng bằng. Đứng một chân cạnh ghế, mỗi bên vài lần; đi bước nối gót dọc mép lối đi, một tay sẵn sàng vịn.
- Năm phút thả lỏng. Đi chậm, giãn nhẹ bắp chân, đùi, vai. Uống nước.
Ngày nào thấy mệt, chỉ đi bộ. Ngày mưa, làm phần sức mạnh và thăng bằng trong nhà với chiếc ghế chắc dựa tường. Quan trọng là không để quá hai ngày liền ngồi yên.
Phòng ngã: tập luyện đi cùng sửa nhà và soát thuốc
Tập thăng bằng chỉ là một phần. Những việc dưới đây đi cùng sẽ giảm nguy cơ ngã rõ hơn:
- Đèn ngủ ở lối từ giường ra nhà vệ sinh. Phần lớn cú ngã ban đêm xảy ra trên quãng đường này.
- Tay vịn ở nhà vệ sinh và cầu thang, thảm chống trơn ở chỗ ướt.
- Dọn dây điện, thảm mép quăn, đồ để dưới sàn trên lối đi lại.
- Giày dép đế bám, vừa chân, không đi dép lê mòn đế, nhất là khi ra sân, xuống bậc.
- Đứng dậy từ từ: ngồi dậy trên giường một lúc, rồi mới đứng, đặc biệt với người dùng thuốc huyết áp.
- Khám mắt định kỳ và nhờ bác sĩ xem lại các thuốc đang dùng có thuốc nào gây chóng mặt, buồn ngủ không.
Con cháu muốn giúp bố thì đây là phần làm được ngay cuối tuần này: gắn đèn ngủ, dán băng chống trơn, mua đôi dép đế tốt. Những việc nhỏ ấy hiệu quả không kém lời khuyên đi tập.
Tập theo nhóm và cách con cái động viên bố
Nhiều ông về hưu ngại tập vì thấy một mình đi bộ buồn, hoặc ngại tham gia nhóm dưỡng sinh "toàn các bà". Thực ra nhóm tập ở công viên hay hội người cao tuổi ở phường là chỗ vừa tập vừa có bạn, và chính phần có bạn giữ người ta đi đều. Hẹn với một hai ông bạn cùng khu đi bộ sáng thứ hai, tư, sáu là cách đơn giản để không ai bỏ cuộc.
Với con cái, lời khuyên dồn dập "bố phải tập đi" thường gây phản tác dụng; người lớn tuổi dễ cảm thấy bị coi là yếu. Cách nói nhẹ nhàng hơn là rủ đi cùng và nhờ bố giúp một việc. Câu mẫu cô con gái có thể dùng: "Bố ơi, sáng chủ nhật con muốn đi bộ quanh hồ, bố đi cùng con cho vui nhé, con đi một mình ngại lắm." Hoặc: "Cháu nó thích ông dắt đi công viên, bố dắt cháu đi giúp con mỗi chiều được không?"
Khi bố đã đi đều, đừng biến việc tập thành bài kiểm tra. Đừng hỏi "hôm nay bố đi được bao nhiêu vòng", hãy hỏi "hôm nay ngoài công viên có gì vui không bố". Niềm vui ở lại thì thói quen ở lại.
Một điều nữa con cái nên để ý: người lớn tuổi thường giấu các dấu hiệu khó chịu vì không muốn làm phiền con. Thỉnh thoảng hỏi nhẹ nhàng xem bố đi bộ có thấy mệt hơn trước, có hay chóng mặt, có đau ngực khi lên dốc không. Nếu có, đó là lúc đưa bố đi khám, và đi cùng bố, ghi lại lời bác sĩ dặn để cả nhà cùng nắm. Sự có mặt ấy nhiều khi là thứ khiến người cha chịu đi khám thay vì gạt đi bằng câu "bố không sao".
Những bài tập trên mạng người tuổi 60 nên tránh
Xoay cổ thật mạnh, ngửa cổ ra sau hết cỡ. Có thể gây chóng mặt, choáng, nhất là ở người có vấn đề cột sống cổ hoặc mạch máu. Chỉ nghiêng và xoay cổ nhẹ trong biên độ dễ chịu.
Đi giật lùi trên đường đông người hoặc mặt đường không bằng. Không nhìn được phía sau là dễ vấp ngã. Nếu muốn tập đi lùi, chỉ làm ở chỗ bằng phẳng, quãng ngắn, có người đi kèm.
Treo người lên xà, đu tay. Vai và khớp tay người lớn tuổi dễ tổn thương, và ngã từ xà nguy hiểm. Không cần thiết cho mục tiêu sức khoẻ.
Vỗ đập mạnh vào người, đập lưng vào cây. Không có lợi rõ ràng, lại có thể gây bầm, đau, nguy hiểm với người dùng thuốc chống đông máu.
Đi bộ từ bốn giờ sáng giữa trời rét. Trời lạnh, tối và vắng là ba thứ không có lợi cho người có huyết áp, bệnh tim. Chờ trời sáng hơn, mặc đủ ấm.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Trước khi bắt đầu, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mình nếu có bệnh tim, huyết áp, tiểu đường, loãng xương, đã từng ngã hoặc đang dùng nhiều loại thuốc. Câu hỏi nên mang theo: "Bác sĩ cho bác hỏi, bác muốn đi bộ mỗi sáng và tập vài động tác với ghế cho chân khoẻ, có động tác nào bác phải tránh không?"
Dừng tập và gọi cấp cứu ngay nếu thấy đau thắt ngực, khó thở dữ dội, choáng muốn ngất, méo miệng, nói khó, yếu hay tê một bên tay chân, lú lẫn đột ngột. Sau một cú ngã, nếu không đứng dậy được, đau nhiều ở háng hoặc chân bị ngắn đi, xoay lệch, đừng cố đỡ dậy mà gọi cấp cứu; nếu đập đầu thì theo dõi sát và đi khám, nhất là người đang dùng thuốc chống đông.
Đi khám sớm khi thấy hay chóng mặt khi đứng dậy, đi đứng loạng choạng hơn trước, đã ngã một lần trong năm, hoặc sức đi bộ giảm hẳn trong vài tuần mà không rõ lý do. Ngã một lần là tín hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải chuyện xui. Bác sĩ có thể giới thiệu tới phục hồi chức năng để có chương trình tập thăng bằng riêng.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 60 tuổi mới bắt đầu tập có còn kịp không?
Vẫn kịp. Người lớn tuổi bắt đầu tập đều vẫn cải thiện được sức cơ, thăng bằng và sức bền. Bắt đầu nhẹ, tăng chậm, có chỗ vịn khi tập thăng bằng, và hỏi bác sĩ trước nếu có bệnh nền.
Người cao tuổi đi bộ bao nhiêu mỗi ngày là đủ?
Không có con số chung cho mọi người. Mốc tham khảo phổ biến là khoảng hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày với nhịp hơi nhanh, có thể chia làm hai lần. Người mới bắt đầu hoặc có bệnh nên đi ít hơn và tăng dần.
Tập dưỡng sinh có đủ thay cho đi bộ không?
Dưỡng sinh và các bài tập chậm giúp dẻo và thăng bằng, rất hợp với người lớn tuổi. Tuy vậy, nên có thêm đi bộ cho sức bền và vài động tác sức mạnh cho chân, vì mỗi hình thức bổ sung cho nhau.
Bị loãng xương thì có tập được không?
Phần lớn người loãng xương vẫn nên vận động, nhưng cần tránh một số động tác như cúi gập người mạnh, xoay vặn thân đột ngột, và cần chú ý phòng ngã. Hãy hỏi bác sĩ đang điều trị để biết động tác nào hợp với mình.
Ông đã từng ngã một lần thì có nên hạn chế đi lại không?
Không nên ngồi yên vì sợ, vì ít vận động làm chân yếu và dễ ngã hơn. Hãy đi khám để tìm nguyên nhân cú ngã, sửa nhà cho an toàn, và tập thăng bằng có hướng dẫn. Đi lại có chỗ vịn tốt hơn ngồi một chỗ.
Bố không chịu đi tập thì con cái nên làm gì?
Đừng ép hay nhắc liên tục. Rủ bố đi cùng một việc có ý nghĩa như dắt cháu đi chơi, đi thăm bạn, đi chợ sáng. Giới thiệu bố với nhóm bạn cùng tuổi ở công viên. Khi việc đi lại gắn với niềm vui, người lớn tuổi dễ giữ hơn.