CuongTrang.comCường Tráng
Tâm lý nam giới

Đàn ông nghỉ hưu thấy mình thừa: tìm lại vai trò trong nhà và ngoài xã hội

Về hưu rồi ngồi xem ti vi cả ngày, hay cáu với vợ, xen vào việc con: vì sao đàn ông dễ chới với khi rời công việc, cách dựng lại một tuần có ích và lúc nên khám.

A Vietnamese man in his sixties wearing a beige shirt sits on a folding stool fishing at a quiet lake shore, wide shot from behind, golden late afternoon light

Nhiều người đàn ông thấy mình thừa sau khi nghỉ hưu vì cả đời giá trị của họ gắn với chức danh, với việc được cần đến ở nơi làm việc; khi chỗ đó mất, họ cần một vai trò mới có thật, có lịch, có người trông đợi, chứ không chỉ "nghỉ ngơi cho khoẻ". Thường mất vài tháng tới một năm để tìm lại nhịp. Nếu buồn chán đi kèm mất ngủ, bỏ ăn, không muốn ra khỏi nhà kéo dài, nên đi khám.

Ví dụ giả định: bác Thành, 61 tuổi, ba mươi năm làm trưởng ca kỹ thuật ở một nhà máy điện. Ngày cuối cùng đi làm, đồng nghiệp tổ chức liên hoan, tặng hoa. Ba tháng sau, bác dậy lúc năm giờ, uống trà, đọc tin, xem ti vi, rồi không biết làm gì nữa. Bác bắt đầu góp ý cách vợ nấu ăn, cách con dâu dạy cháu, cáu khi không ai nghe. Gia đình nói bác "khó tính". Thật ra bác đang mất chỗ đứng.

Vì sao đàn ông hay chới với hơn khi về hưu

Phụ nữ ở thế hệ này thường đã có sẵn nhiều vai trò song song với công việc: lo bếp, lo họ hàng, giữ quan hệ hàng xóm, chăm cháu. Khi về hưu, họ chuyển trọng tâm từ vai này sang vai khác. Nhiều người đàn ông thì dồn gần hết sức vào công việc; ngoài giờ làm là nghỉ ngơi, nhậu với đồng nghiệp, xem bóng đá. Khi công việc rút đi, phần còn lại quá mỏng để đỡ cả một ngày dài.

Thêm vào đó, ở chỗ làm, người đàn ông quen ra quyết định và được nghe theo. Ở nhà, các quyết định đã có người lo từ lâu, và nếp nhà có trật tự riêng của nó. Khi người chồng, người bố mang thói quen chỉ đạo về nhà, va chạm xảy ra. Người ngoài thấy "ông dạo này khó tính", còn bên trong là cảm giác mình không còn được ai cần.

Sức khoẻ cũng đổi ở tuổi này: mắt kém đi, khớp đau, đi lại chậm hơn. Mỗi thay đổi nhỏ nhắc người ta về tuổi tác, và nếu không có việc gì khiến mình thấy còn hữu ích, những lời nhắc đó dễ thành nỗi buồn kéo dài. Đây không phải là "già thì thế", mà là một giai đoạn chuyển tiếp cần được chuẩn bị như mọi giai đoạn khác.

Vai trò cũ mất đi, vai trò mới có thể thay

Cách nhìn hữu ích là hỏi: công việc cũ cho mình điều gì, và giờ điều đó có thể đến từ đâu. Bảng dưới là gợi ý để mỗi người tự điền tiếp.

Công việc cũ cho mìnhKhi về hưu dễ mấtCó thể tìm lại ở
Được cần đến, có người hỏi ý kiếnCảm giác vô dụng, bị gạt raDạy nghề cho thanh niên trong xóm, giúp hội người cao tuổi việc kỹ thuật, sửa đồ cho hàng xóm
Lịch ngày rõ ràngNgủ lệch, ngồi một chỗ, xem ti vi cả ngàyLịch tuần cố định: sáng đi bộ, thứ hai tư sáu làm vườn, thứ năm đi câu
Đồng nghiệp để nói chuyệnÍt người trò chuyện ngoài vợNhóm tập buổi sáng, câu lạc bộ cờ tướng, nhóm bạn câu cá
Thành quả nhìn thấy đượcKhông thấy mình làm ra được gìMột dự án tay chân: đóng tủ cho cháu, làm giàn rau, sửa lại nhà kho
Vị trí trong tập thểMất tiếng nói, dễ cáu khi không ai ngheMột trách nhiệm cụ thể trong nhà mà cả nhà công nhận, ví dụ lo toàn bộ việc đưa đón cháu

Điều quan trọng là vai trò mới phải có người trông đợi thật. "Ông cứ nghỉ ngơi" nghe tử tế nhưng lại đẩy người về hưu ra rìa. "Thứ năm ông đón cháu nhé, con bận" mới là câu làm người ta thấy mình còn được cần.

Dấu hiệu đang trượt dần, người nhà nên để tâm

Bỏ dần các thói quen từng thích. Không đi câu nữa, không chơi cờ, không đọc báo. Người nhà hay nghĩ là "ông lười", nhưng mất hứng thú kéo dài là tín hiệu cần được hỏi han nghiêm túc.

Ngủ lệch giờ hoặc nằm nhiều ban ngày. Thức khuya xem ti vi, ngủ trưa tới chiều, đêm lại không ngủ được. Giấc ngủ đảo lộn kéo theo mệt mỏi và cáu gắt.

Uống rượu sớm hơn và một mình. Trước kia chỉ uống khi có bạn, giờ uống một mình từ bữa trưa. Đây là thay đổi nên được nói ra nhẹ nhàng, không trách móc.

Hay nói "già rồi, có làm gì được nữa đâu". Câu này lặp lại nhiều có thể là dấu hiệu tâm trạng đang sa sút, không chỉ là than thở.

Hay quên, lặp lại câu chuyện, lẫn lộn đồ đạc nhiều hơn trước. Tâm trạng buồn chán có thể làm khó tập trung, nhưng hay quên tăng rõ cũng là lý do nên đi khám để được đánh giá, không tự cho là "tuổi già ai chả thế".

Dựng lại một tuần có ích: cách làm trong tháng đầu

Không cần lập kế hoạch cho cả quãng đời hưu trí. Bắt đầu từ một tuần, làm thử, điều chỉnh. Gợi ý dưới đây dành cho chính người về hưu, và người nhà có thể cùng ngồi lên lịch.

  1. Giữ giờ dậy và giờ ra ngoài trời buổi sáng. Đi bộ quanh hồ, tập dưỡng sinh cùng nhóm. Đây là cái mốc giữ nhịp cho cả ngày.
  2. Chọn hai việc cố định có người trông đợi. Ví dụ đón cháu chiều thứ ba, thứ năm; giúp tổ dân phố sửa hệ thống điện ở nhà văn hoá. Có ngày, có giờ, có người cần.
  3. Chọn một dự án tay chân dài vài tuần. Làm giàn mướp, đóng giá sách, sửa xe đạp cũ cho cháu. Thấy việc tiến triển từng ngày cho cảm giác mình vẫn làm ra được thứ gì đó.
  4. Đặt một buổi gặp bạn mỗi tuần. Đi câu, uống trà, đánh cờ. Bạn cũ cùng cơ quan là lựa chọn dễ nhất, nhưng bạn mới ở nhóm tập cũng tốt.
  5. Học một thứ mới, nhỏ thôi. Một nhạc cụ, cách chụp ảnh bằng điện thoại, trồng một loại cây. Học cái mới giữ đầu óc linh hoạt và cho chuyện để kể.
  6. Cuối tuần, cả nhà ngồi nhìn lại. Việc nào thấy vui, việc nào gượng ép, điều chỉnh tuần sau.

Đừng nhồi lịch kín như ngày đi làm. Mục tiêu là đủ việc để thấy mình có ích và có nhịp, còn thời gian trống thì để nghỉ ngơi thật sự.

Vợ chồng ở nhà cả ngày: chia lại không gian và việc

Nhiều bà vợ nói vui rằng chồng về hưu là "nhà có thêm một người phải chăm". Câu nói đùa có phần thật: người vợ đã quen một nhịp riêng trong nhà suốt nhiều năm, nay có người ở bên cạnh cả ngày, góp ý từng việc. Va chạm vì thế không phải do hai người hết thương nhau mà do chưa chia lại lãnh thổ.

Cách gỡ thực tế là ngồi lại bàn rõ ai lo việc gì, như hai người cùng làm một xưởng. Người chồng nhận trọn vài việc, ví dụ đi chợ buổi sáng, sửa chữa trong nhà, lo giấy tờ, và không can thiệp vào phần việc của vợ. Câu mẫu cho người chồng, theo cách xưng hô quen trong nhà: "Bao năm em lo trong nhà rồi, giờ anh nhận đi chợ với sửa đồ nhé, còn bếp em cứ làm theo ý em."

Mỗi người cũng nên có thời gian riêng và chỗ riêng trong ngày: ông ra vườn buổi sáng, bà đi tập với nhóm chị em buổi chiều. Ở cạnh nhau quá nhiều mà không có khoảng thở thì người hiền đến mấy cũng dễ bực. Nếu căng thẳng vợ chồng kéo dài, một buổi nói chuyện cùng chuyên gia tư vấn gia đình hoặc tâm lý là điều đáng làm, không có gì phải ngại.

Còn một hai năm nữa mới nghỉ: chuẩn bị từ bây giờ

Người chuẩn bị trước thường đi qua giai đoạn chuyển tiếp nhẹ nhàng hơn nhiều. Việc chuẩn bị ở đây không chỉ là sổ hưu và tiền tiết kiệm, mà là chuẩn bị một đời sống ngoài công việc. Nếu bạn còn một hai năm nữa mới nghỉ, hãy tự hỏi: ngoài giờ làm, mình có nhóm bạn nào gặp đều không, có sở thích nào làm mình quên giờ không, có việc gì trong nhà mình thật sự lo trọn không.

Nếu câu trả lời gần như là không, đây là lúc bắt đầu, khi vẫn còn sức và còn nhịp đi làm để bám vào. Tham gia một nhóm tập buổi sáng, nhận một việc trong tổ dân phố, học trước một nghề tay trái nhẹ nhàng. Bàn với vợ về nhịp sống sau này: ai lo việc gì, có muốn về quê, có muốn trông cháu không. Nhiều mâu thuẫn tuổi hưu xuất phát từ việc hai người hình dung hai cuộc sống khác nhau mà chưa từng nói ra.

Một việc nhỏ khác là đi khám sức khoẻ tổng quát trước khi nghỉ, khi vẫn còn thói quen và điều kiện của nơi làm việc. Biết rõ sức khoẻ của mình giúp bạn lên kế hoạch vận động, ăn uống, và bớt lo vẩn vơ sau này.

Khi nào cần đi khám, khi nào cần hỗ trợ ngay

Nên đưa người về hưu đi khám, có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa quen, khoa lão khoa hoặc khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện, nếu kéo dài khoảng hai tuần trở lên:

  • Buồn chán, mất hứng thú gần như mọi việc, không muốn ra khỏi nhà.
  • Mất ngủ hầu hết các đêm, hoặc nằm li bì cả ngày.
  • Ăn ít đi rõ, sụt cân mà không ăn kiêng.
  • Uống rượu hằng ngày, uống một mình.
  • Hay quên tăng nhanh, lạc đường ở chỗ quen, lẫn lộn thời gian.
  • Hay nói mình là gánh nặng cho con cháu.

Đi cấp cứu ngay nếu có méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó đột ngột, đau thắt ngực, khó thở; những dấu hiệu này ở tuổi hưu cần được xử lý ngay. Nếu người về hưu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, nói lời từ biệt, cho đồ đạc bất thường, đừng để người đó ở một mình, cất các vật nguy hiểm, gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay.

Câu hỏi thường gặp

Bố mới về hưu hay cáu gắt với cả nhà là do đâu?

Thường do mất vai trò và nhịp sống quen thuộc, cộng với cảm giác không còn được ai cần. Thay vì trách, gia đình có thể giao cho bố những việc cụ thể có người trông đợi và giữ cho bố có lịch sinh hoạt rõ ràng.

Về hưu bao lâu thì thường quen được nhịp sống mới?

Mỗi người một khác, nhiều người cần vài tháng đến khoảng một năm. Người có kế hoạch, có bạn bè, có việc tay chân thường quen nhanh hơn. Nếu buồn chán kéo dài kèm mất ngủ, bỏ ăn thì nên đi khám, không chờ tự hết.

Có nên khuyên bố đi làm thêm sau khi nghỉ hưu không?

Nếu bố còn sức khoẻ và thích, làm thêm vài buổi một tuần có thể giữ nhịp và cảm giác có ích. Nhưng không nên ép; điều quan trọng là bố có vai trò mình thấy ý nghĩa, dù là việc được trả lương hay việc giúp cộng đồng.

Ông về hưu cứ xen vào việc dạy cháu thì con cái nên nói thế nào?

Nói riêng, nhẹ nhàng, ghi nhận kinh nghiệm của ông rồi giao cho ông một phần việc rõ ràng với cháu, ví dụ dạy cháu đi xe đạp hay kèm cháu học toán. Có phần việc của mình, ông sẽ bớt góp ý vào phần việc của người khác.

Hay quên sau khi về hưu có phải do ít dùng đầu óc không?

Có thể do nhiều nguyên nhân như tâm trạng sa sút, ngủ kém, thiếu vận động hay các bệnh khác. Không nên tự kết luận. Nếu hay quên tăng rõ hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, nên đưa đi khám để được đánh giá.

Khi nào nỗi buồn của người về hưu là chuyện khẩn cấp?

Khi người đó nói muốn chết, nói lời từ biệt, cho đồ đạc bất thường hoặc có hành động tự hại. Lúc đó cần có người ở bên, cất vật nguy hiểm, gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138