Khi chồng hay bố thay đổi rõ trong vài tuần, như ít nói hẳn, cáu gắt, uống rượu nhiều hơn, bỏ những việc từng thích, mất ngủ, hay nói những câu bi quan, người nhà nên mở lời bằng điều cụ thể mình thấy và nỗi lo của mình, vào lúc yên tĩnh, rồi nghe nhiều hơn nói. Mục tiêu của lần nói đầu không phải là thuyết phục đi khám ngay, mà là cho người đó biết mình được thấy. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm như nói muốn chết, cần hành động ngay.
Ví dụ giả định: chú Hải, 52 tuổi, chủ một tiệm sửa xe nhỏ. Từ khi tiệm vắng khách vì khu phố giải toả một phần, chú ít nói hẳn. Con gái chú, đang đi làm ở thành phố, về quê thấy bố ngồi một mình uống rượu từ chiều, không còn hỏi han chuyện học của em trai. Mẹ nói "bố mày dạo này khó chịu lắm". Cô con gái muốn hỏi nhưng không biết bắt đầu thế nào. Bài này viết cho những người như cô.
Những thay đổi đáng để tâm
Không phải mọi ngày khó chịu đều là chuyện lớn. Điều đáng để tâm là thay đổi so với chính con người đó trước đây, kéo dài từ vài tuần trở lên:
- Rút lui. Bỏ đá bóng, bỏ đi câu, không gặp bạn, ở trong phòng nhiều, né các buổi họp mặt gia đình.
- Cáu gắt hoặc lạnh nhạt. Nóng nảy vì chuyện nhỏ, hoặc ngược lại, thờ ơ với mọi thứ, kể cả con cái.
- Rượu, thuốc lá tăng. Uống sớm hơn, uống một mình, hút nhiều hơn.
- Ngủ và ăn đổi khác. Thức khuya, dậy sớm bất thường, ngủ li bì; ăn ít đi hoặc ăn vô độ.
- Làm việc bất thường. Hoặc lao vào làm không nghỉ, hoặc bỏ bê việc từng rất chăm.
- Câu nói bi quan. "Có làm gì cũng thế", "già rồi vô dụng", "không có bố thì nhà đỡ khổ".
- Than đau ốm mơ hồ. Đau đầu, đau lưng, đau bụng, mệt mỏi mà đi khám không thấy gì rõ.
Câu nói kiểu "không có bố thì nhà đỡ khổ" không phải là than vãn bình thường. Nếu nghe thấy, đừng gạt đi; hãy đọc kỹ phần dấu hiệu nguy hiểm ở cuối bài.
Vì sao người đàn ông trong nhà thường là người cuối cùng thừa nhận
Nhiều người chồng, người bố ở thế hệ trước lớn lên với ý nghĩ phải là chỗ dựa, không được để vợ con thấy mình yếu. Họ không nói vì sợ làm cả nhà lo, sợ mất uy với con, và nhiều khi chính họ cũng không gọi được tên điều mình đang trải qua. Hỏi "bố có buồn không" thường nhận lại "buồn gì mà buồn".
Thêm vào đó, nỗi buồn của đàn ông hay đội lốt khác: cáu gắt, rượu, làm việc quá sức, than đau người. Người nhà dễ phản ứng với cái vỏ: trách bố uống nhiều, cãi lại khi bố cáu. Cuộc nói chuyện thành cãi nhau, người đàn ông càng thu mình lại. Vòng lặp này có thể kéo dài nhiều tháng.
Vì thế, người nhà thường phải là người mở lời trước. Điều đó không công bằng, nhưng thực tế là vậy. Tin tốt là một lời mở đúng cách, từ người mà người đàn ông tin, thường được đón nhận hơn ta nghĩ, dù không phải ngay lần đầu.
Câu nên nói và câu nên tránh
Cùng một ý lo lắng, cách nói khác nhau dẫn tới kết quả khác nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau để dễ thấy.
| Nên nói | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| "Dạo này con thấy bố ít cười hẳn, con lo." | "Bố bị làm sao thế, suốt ngày cau có." | Nói điều mình thấy và cảm giác của mình, không quy kết |
| "Anh có chuyện gì nặng lòng không, em muốn nghe." | "Anh có vấn đề về tâm lý rồi đấy." | Không gắn nhãn, không chẩn đoán thay bác sĩ |
| "Em thấy anh uống nhiều hơn trước, em lo cho sức khoẻ của anh." | "Lại rượu, suốt ngày rượu." | Nói về nỗi lo, không mắng thói quen |
| "Bố không phải trả lời ngay đâu, lúc nào bố muốn thì kể." | "Bố phải nói ra thì con mới giúp được chứ." | Không ép, để cửa mở |
| "Mình đi khám cái mất ngủ của anh nhé, em đi cùng." | "Anh đi khám tâm thần đi." | Bắt đầu từ điều người đó dễ chấp nhận |
Đổi cách xưng hô cho hợp nhà mình. Điều quan trọng là giữ ba ý: điều mình thấy, mình lo, mình ở đây.
Cách mở lời lần đầu, từng bước
Lần nói đầu tiên thường quyết định người đàn ông có mở lòng lần sau hay không. Các bước dưới đây giúp tăng khả năng đó.
- Chọn người nói. Người mà chồng, bố tin nhất và ít va chạm nhất gần đây. Có khi là con gái, có khi là người anh, không nhất thiết là vợ.
- Chọn lúc làm việc chung. Cùng sửa xe, cùng đi chợ, cùng chạy xe về quê. Đàn ông thường dễ nói khi vai cạnh vai hơn khi ngồi đối mặt.
- Mở bằng điều cụ thể. "Bố ơi, con thấy dạo này bố không đi câu với bác Tư nữa." Một quan sát nhỏ, không phán xét.
- Nghe nhiều hơn nói. Nếu bố kể, đừng ngắt lời để khuyên. Gật đầu, hỏi thêm "rồi sao nữa bố". Im lặng một lúc cũng được.
- Đừng sửa ngay. Không cần đưa giải pháp trong lần đầu. Câu "Con hiểu rồi, nghe nặng thật" có giá trị hơn mười lời khuyên.
- Đề nghị một bước nhỏ. Đi khám cái đau lưng, cái mất ngủ; hẹn đi câu cuối tuần; gọi cho người bạn cũ. Bước nhỏ dễ được nhận lời hơn bước lớn.
- Quay lại hỏi tiếp. Vài hôm sau, hỏi lại nhẹ nhàng. Một lần hỏi rồi thôi thường không đủ.
Nếu lần đầu bố gạt đi, đừng nản. Câu hỏi đã được gieo. Nhiều người đàn ông kể lại rằng họ chỉ bắt đầu nói ở lần thứ ba, thứ tư, khi đã chắc người hỏi không bỏ cuộc.
Đưa đi khám: bắt đầu từ cửa dễ vào
Với nhiều người đàn ông, câu "đi khám tâm lý" nghe như một lời buộc tội. Cửa dễ vào hơn là khám vì triệu chứng cơ thể mà họ đã thừa nhận: mất ngủ, đau đầu, đau dạ dày, mệt mỏi. Ở buổi khám, người nhà có thể xin phép nói thêm với bác sĩ về thay đổi tâm trạng, uống rượu, câu nói bi quan. Bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ nội có thể đánh giá và giới thiệu sang khoa sức khoẻ tâm thần nếu cần.
Đi cùng là một việc giúp rất nhiều. Câu "Để con chở bố đi, con xin nghỉ buổi sáng rồi" gỡ được nhiều lý do từ chối. Chuẩn bị trước một trang ghi những thay đổi đã thấy, từ khi nào, để bác sĩ có thông tin, vì người đàn ông vào phòng khám thường rút gọn chuyện của mình chỉ còn "cháu mệt thôi".
Tôn trọng quyền của người đó. Người lớn có quyền quyết định việc khám chữa của mình, trừ khi có nguy hiểm trước mắt. Ép buộc, doạ dẫm, hay kể chuyện của bố với cả họ hàng thường làm người đó đóng cửa hơn. Kiên nhẫn và đều đặn có tác dụng hơn một trận to tiếng.
Người chăm cũng cần được chăm
Đừng gánh một mình. Vợ, con gái thường là người lo mọi thứ, rồi chính họ kiệt sức. Chia việc với anh chị em, nhờ một người bạn của bố cùng để ý.
Giữ nhịp riêng của mình. Vẫn đi làm, vẫn gặp bạn, vẫn ngủ đủ. Người chăm cạn sức thì không giúp được ai lâu dài.
Không nhận lỗi về mình. Tâm trạng của chồng, bố không phải do bạn gây ra và bạn cũng không thể một mình sửa được. Việc của bạn là ở cạnh và kết nối với người có chuyên môn.
Tìm người để kể. Một buổi gặp chuyên gia tâm lý dành cho chính người nhà là điều nên làm khi bạn thấy mình bế tắc, lo âu, mất ngủ theo. Bạn không cần đợi chồng, bố chịu đi khám rồi mới được chăm sóc bản thân.
Giữ ranh giới khi có bạo lực. Nếu nỗi buồn của chồng, bố biến thành đánh, đập phá, đe doạ, an toàn của bạn và các con là ưu tiên. Rời khỏi chỗ nguy hiểm, nhờ người thân, và tìm hỗ trợ; thương người đó không có nghĩa là phải chịu đựng bạo lực.
Chú Hải những tuần sau: một con đường có thể
Quay lại ví dụ giả định. Lần đầu cô con gái hỏi, chú Hải gạt đi: "Bố có làm sao đâu." Cô không cãi. Chiều hôm sau, cô ra tiệm ngồi phụ bố vá một cái săm, hỏi chuyện khách quen dạo này đi đâu cả. Chú kể chuyện giải toả, chuyện mấy ông bạn cùng phố đã chuyển đi, rồi bỗng nói "bố thấy mình hết dùng được rồi". Cô ngồi im nghe, không khuyên gì.
Trước khi lên thành phố, cô đề nghị chở bố đi khám cái đau lưng mà bố than mấy tháng nay. Ở buổi khám, cô xin phép kể thêm với bác sĩ chuyện bố mất ngủ, uống rượu một mình. Bác sĩ hỏi chú thêm vài câu và hẹn tái khám, giới thiệu thêm buổi gặp ở khoa sức khoẻ tâm thần. Cô gọi điện cho bố mỗi tối thứ năm, nhờ em trai rủ bố đi câu cuối tuần. Không có thay đổi nào lớn trong một tháng, nhưng chú bắt đầu đi tái khám và uống ít hơn. Đó là kiểu tiến triển thật, chậm và đều.
Dấu hiệu nguy hiểm: cần hành động ngay
Hãy coi đây là tình huống cấp cứu, giống như đau thắt ngực, nếu chồng hoặc bố:
- Nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc nói nhà sẽ đỡ khổ nếu không có mình.
- Nói lời từ biệt, dặn dò chuyện sau này một cách bất thường.
- Cho đi đồ đạc quý, sắp xếp giấy tờ, tiền bạc như chuẩn bị đi xa.
- Tìm hiểu cách tự làm hại, cất giữ vật nguy hiểm.
- Đột nhiên bình thản lạ thường sau một thời gian rất buồn.
Khi đó: hỏi thẳng, bằng giọng bình tĩnh, "Bố có đang nghĩ tới việc làm hại mình không?" Hỏi thẳng không gieo thêm ý nghĩ, mà cho người đó cơ hội nói thật. Đừng để người đó ở một mình, cất các vật có thể gây nguy hiểm, gọi thêm người thân tới, gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, có thể liên hệ đường dây hỗ trợ tâm lý để được hướng dẫn. Đừng hứa giữ bí mật chuyện này; an toàn của người đó quan trọng hơn lời hứa.
Câu hỏi thường gặp
Bố dạo này ít nói và hay uống rượu một mình có đáng lo không?
Nếu đó là thay đổi so với trước và kéo dài vài tuần, đáng để tâm và nên mở lời hỏi han. Hãy nói về điều cụ thể bạn thấy và nỗi lo của bạn, không trách móc, rồi đề nghị đi khám vì mất ngủ hay sức khoẻ chung trước.
Chồng không chịu nói chuyện thì vợ nên làm gì?
Đừng ép trong một lần. Chọn lúc làm việc chung, mở bằng một quan sát nhỏ, nói rằng bạn sẵn sàng nghe khi chồng muốn. Có thể nhờ một người bạn thân hay anh em mà chồng tin cùng để ý và hỏi han.
Có nên nói thẳng với chồng là anh bị trầm cảm không?
Không nên tự gắn nhãn, vì chỉ bác sĩ mới đánh giá được và chữ đó dễ khiến người nghe phản ứng. Hãy nói về những thay đổi bạn thấy và đề nghị đi khám, để bác sĩ đưa ra nhận định.
Hỏi thẳng bố có muốn tự tử không có làm bố nghĩ tới chuyện đó không?
Không. Hỏi thẳng bằng giọng bình tĩnh cho người đó cơ hội nói thật và thấy được quan tâm. Nếu câu trả lời là có, hoặc bạn còn nghi ngờ, cần ở cạnh và đưa tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu ngay.
Con ở xa thì giúp bố thế nào?
Gọi điện đều đặn vào giờ cố định, hỏi về những chuyện cụ thể, nhờ người thân ở gần để ý, và về thăm khi có thể để đưa bố đi khám. Một cuộc gọi đều đặn mỗi tuần thường có ý nghĩa hơn những lời dặn dò dài.
Người nhà chăm sóc lâu ngày cũng thấy kiệt sức thì sao?
Đó là phản ứng thường gặp. Hãy chia việc với người khác trong nhà, giữ nhịp sinh hoạt của mình và tìm người để kể. Nếu bạn mất ngủ, lo âu kéo dài, nên đi khám cho chính mình.